Âdiyât 4. ayet

Fe-eserne bihî nak'â "Derken orada toz kaldırdılar."

Burada bir gramer kırılması var ve fark edilmesi gerekiyor.

• 1-3. ayetler: el-âdiyât, el-mûriyât, el-muğîrât — üçü de ism-i fâil. İsim, sabit bir niteliği bildirir.
• 4-5. ayetler: eserne, vesatne — ikisi de fiil. Fiil, gerçekleşen bir olayı bildirir.

Arapçada isim cümlesi sübût (sabitlik), fiil cümlesi hudûs (olma, gerçekleşme) bildirir; bu ayrım bu tefsirde daha önce birkaç yerde işlendi.

Buradaki işlevi şudur: ilk üç ayet tanımlıyor — bunlar koşan, kıvılcım çıkaran, baskın yapan şeylerdir. Son iki ayet anlatıyor — ve şunu yaptılar, sonra şunu yaptılar. Sahne, bir tarif olmaktan çıkıp bir olay haline geliyor.

نُون النِّسْوَة. Fiillerin sonundaki نَ (eser-ne, vesat-ne), Arapçanın dişil çoğul fiil ekidir. Akılsız varlıkların çoğulu Arapçada dişil muamelesi gördüğü için burada bu ek kullanılıyor. Kelimenin ilk ayetten beri müennes gelmesinin gramer sebebi budur.

Kök: ث-و-ر. Kökün asıl anlamı bir şeyi yerinden kaldırmak, kabartmak, altını üstüne getirmektir. Aynı kökten:

• ثَوْر — boğa. Kaldıran, kabartan, saldıran hayvan.
• إِثَارَة — kaldırma, kışkırtma.
• ثَوَرَان — kabarma, coşma.

Ve şimdi asıl mesele: Kur'an bu fiili tarımda kullanır.

• "Yeri sürüp altını üstüne getiren, boyunduruk kabul etmemiş bir inek…" (Bakara 2/71). Buradaki tüsîru'l-ard — toprağı sürmek, çift sürmek.
• "Onlar yeryüzünde daha güçlüydüler, toprağı sürüp altını üstüne getirmişler ve orayı imar etmişlerdi." (Rûm 30/9). Aynı fiil, aynı anlam: esârû'l-arda ve amerûhâ.

Yani esera, Kur'an'ın kendi kullanımında çift sürme fiilidir.

Ve bu ayette aynı fiil, atların toz kaldırmasını anlatıyor.

İki kullanımın arasındaki fark şudur: sabanın kaldırdığı toprak, tohumu alacak bir yatağa dönüşür — kaldırma üretim içindir. Nalın kaldırdığı toprak ise havaya savrulup dağılır — kaldırma sonuçsuzdur. Aynı fiil, aynı toprak, iki farklı sonuç.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Ama fiilin Kur'an'daki iki kullanımı da yukarıda ayet numaralarıyla verildi; kelimenin kökü tartışmalı değil.

Kök: ن-ق-ع. Nak', kaldırılan ve havada asılı kalan toz. Kelimenin bu anlamı yaygın olarak kabul edilir.

Aynı kökün başka bir kullanımı da vardır: nakî' — bir yerde birikip duran su, bekletilmiş sıvı; enkaa — suda bekletmek. Bir kısım dilci iki anlam arasında "bir yerde durup kalma, çökelmeme" çekirdeğini kurar. Bu bağı kesin bir etimoloji olarak değil, dilcilerin kurduğu bir ilişki olarak aktarıyorum.

Havada asılı kalan toz — Kâria sûresinde tekrar karşımıza çıkacak bir görüntüdür. Kâria sûresinde dağlar "atılmış yün" olacak, insanlar "savrulan kelebekler" olacak. Ağırlığını kaybedip havada asılı kalan şey, bu üç sûrenin ortak imgelerinden biri.

Küçük bir zamir, ama üzerinde durulmuş: bihî — "onunla", "orada". Neyle? Nerede?

Üçü de klasik kaynaklarda savunulmuştur. Anlamda büyük bir fark doğurmuyor; birincisi ve ikincisi daha yaygındır. Zamirin açıkça söylenmemiş bir şeye dönmesi Arapçada olağandır ve bu tefsirde daha önce benzer örnekler görüldü.