Kâria 8-9. ayetler

Ve emmâ men haffet mevâzînüh · Fe-ümmühû hâviye "Kimin de tartıları hafif gelirse, onun anası Hâviye'dir."

Kök: خ-ف-ف. Hafif olmak. Türevleri:

• خَفِيف — hafif.
• تَخْفِيف — hafifletme. "Bu, Rabbinizden bir hafifletme ve rahmettir" (Bakara 2/178).
• اِسْتَخَفَّ — hafif saymak, küçümsemek, hafife almak. "Kavmini hafife aldı, onlar da ona itaat ettiler" (Zuhruf 43/54).

Bu son türev üzerinde durmaya değer. Arapçada aynı kök hem tartıdaki hafiflik hem ciddiye almama anlamını taşıyor. Türkçede de aynı ilişki vardır: "hafife almak" deriz.

Bu bir dil gözlemidir ve iki anlam arasındaki bağın ne kadar sıkı olduğunu iddia etmiyorum. Ama ayetin okunuşuna bir katman ekliyor: tartıda hafif gelen, hafife almış olandır.

Şimdi altıncı-yedinci ayetlerle sekizinci-dokuzuncu ayetleri yan yana koyun:

Şart cümleleri birebir simetriktir: aynı yapı, aynı kelimeler, sadece fiil zıt.

Ama cevap cümleleri simetrik değildir.

Birinci cevapta özne kişidir: "o, bir hayat içindedir." İkinci cevapta özne kişi değil, annesidir: "annesi Hâviye'dir."

Beklenen simetri şu olurdu: fe-hüve fî nârin hâmiye — "o, kızgın bir ateş içindedir." Bu cümle kurulabilirdi; hatta on birinci ayet neredeyse bunu söylüyor. Ama sûre araya başka türden bir cümle sokuyor.

Bu kırılma kasıtlıdır ve şaşırtıcılığı ayetin işidir. Metin, beklenen kalıbı bozarak okuyucuyu durduruyor. Ve zaten onuncu ayette, kendi söylediği şeyin tuhaflığını kendisi kabul edecek: "Onun ne olduğunu sen ne bilirsin?"

Kur'an'ın en çok tartışılan ifadelerinden biri.

هَاوِيَة — Kök: ه-و-ي. Hevâ — yüksekten aşağı düşmek. هَاوِيَة, ism-i fâildir: düşen, ya da (mef'ûl anlamında) içine düşülen, yani derin uçurum.

Kökün Kur'an'daki geçişleri:

• "Battığı zaman yıldıza andolsun." (Necm 53/1). Fiil hevâ — aşağı inmek.
• "Kim Allah'a ortak koşarsa, gökten düşmüş de kuşlar onu kapmış ya da rüzgâr onu uzak bir yere savurmuş gibidir." (Hac 22/31). Bu ayet dikkat çekicidir: hem rüzgârla savrulma hem düşme aynı cümlede. Kâria'nın iki benzetmesiyle ve dokuzuncu ayetiyle aynı görüntü kümesi.
• ٱلْهَوَىٰ — heva, nefsin arzusu. "Hevâsına uydu" (A'râf 7/176); "Hevâsını ilâh edineni gördün mü?" (Câsiye 45/23).

Son madde önemlidir. Arapçada "arzu" ile "düşmek" aynı köktendir. Dilcilerin bu bağ hakkında söylediği şudur: hevâ, insanı aşağı çeken şeydir; kelimenin kendisi düşüşü içeriyor.

Yani: hevâsının peşinden giden, hâviyeye varır. İki kelime aynı kökten. Bu bağı dilin kendisinin kurduğu bir ilişki olarak kaydediyorum; belirli bir müfessire nispet etmiyorum.

هَاوِيَة cehennemin adlarından biridir. Tekâsür ve Hümeze bölümlerinde kaydedildiği gibi, Kur'an cehennem için birçok ad kullanır: cehennem, nâr, cahîm, sekar, lezâ, saîr, hutame ve hâviye. Her ad ateşin bir yönünü öne çıkarır; hâviye, öne çıkardığı yön bakımından tektir: ateşin sıcaklığını değil, ona varış biçimini adlandırır. Düşerek varılan yer.

İfadenin tuhaflığı ümm (anne) kelimesindedir. Klasik izahlar:

Birinci görüş en yaygın olanıdır ve sûrenin devamıyla en uyumlu olanıdır: onuncu ayette "o nedir?" diye sorulup on birinci ayette "kızgın bir ateştir" diye cevaplanması, hâviyenin bir yer olduğunu gösteriyor.

Ben de birinci görüşü tercih ediyorum; bağlayıcı değildir.

Birinci görüşü esas alırsak, ayetin kurduğu şey son derece serttir.

Anne, bir insanın hayatındaki ilk ve en güvenli sığınaktır. Kelimenin bütün çağrışımları koruma, barınma, geri dönülebilecek yer üzerinedir.

Ayet bu kelimeyi alıp en son ve en kötü yere veriyor.

Ve bunu yaparken bir şey daha söylüyor: bu kişinin başka sığınağı yoktur. "Annesi Hâviye'dir" demek, "geri dönebileceği yer orasıdır" demektir. Kişi bir yere atılmıyor sadece; ait olduğu yere varıyor.

Bu, sığınmayla ilgili olarak bu tefsirde daha önce işlenen şeyle ters yönde bir kapanış kuruyor. Felak ve Nâs sûreleri sığınmayla açılıyordu: "sığınırım Rabbine…" Kâria ise sığınağı olmayanın hikâyesiyle kapanıyor.

Burada, sûreyi dikkatle okuyan herkesin fark edeceği bir tuhaflık var ve üzerinde durmaya değer.

Gerçek bir terazide ağır kefe aşağı iner, hafif kefe yukarı kalkar. Ağırlığın yönü aşağıdır.

Sûrede ise durum tersidir:

• Tartısı ağır gelen yukarıya çıkmıyor; bir hayat içinde bulunuyor.
• Tartısı hafif gelen yukarıya kalkmıyor; düşüyor — hâviye, düşülen yerdir.

Yani hafiflik yükselmeyi değil, düşmeyi getiriyor. Kefesi yükselen kişi, kendisi aşağı gidiyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Ama sûrenin kelimeleri ortadadır: haffet (hafifledi) ile hâviye (düşülen yer) aynı cümlededir.

Ve bu terslik, sûrenin ilk yarısıyla bağlanıyor. Kelebek ve atılmış yün, hafifledikleri için savruluyorlar — kendilerini taşıyamıyorlar. Hafiflik burada bir yükselme değil, bir kontrol kaybıdır. Rüzgâra kalmaktır. Hac 22/31'deki görüntü tam olarak budur: rüzgâr onu uzak bir yere savurur.