أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ
E lem tera keyfe fe'ale Rabbüke bi-ashâbi'l-fîl "Rabbinin fil sahiplerine ne yaptığını görmedin mi?"
Sûrenin ilk zorluğu ilk kelimelerinde. Peygamber, geleneksel tarihlendirmeye göre bu olayın yaşandığı yıl doğdu; yani olayı görmedi. Erken bir tarihlendirmeyi kabul edenler için ise daha da doğmamıştı. O halde "görmedin mi?" ne demek?
Cevap, Arapçadaki رأى (raâ) fiilinin kapsamındadır. Bu fiil göz ile görmeyi anlattığı gibi, bilmeyi, kavramayı, kanaate varmayı da anlatır. Türkçede de aynı genişleme var: "Görüyorsun ki bu iş olmaz" derken kimse gözden söz etmiyor. Arapçada bu kullanım daha yerleşiktir; hatta kalple görmeyi anlatan kullanım için ayrı bir gramer davranışı (iki nesne alması) vardır.
Bunun Kur'an içinden kesin kanıtı var. Aynı kalıp, hiç kimsenin gözüyle göremeyeceği olaylar için kullanılır:
Yani "e lem tera", Kur'an'ın "şu herkesçe bilinen şeye bak" demek için kullandığı bir formüldür. Bilginin kaynağı göz değil, yaygın ve tartışmasız haberdir. Bugünkü dilde karşılığı şudur: "Şu meşhur hadiseyi hatırlamıyor musun?"
Bir ikinci sebep daha var. Rivayetlerde, olaydan sağ kurtulmuş sakat kalmış kişilerin yıllarca Mekke'de dilenirken görüldüğü nakledilir. Bu nakil doğruysa, "görme" mecazın yanı sıra kısmen fiilî bir görmeye de dayanıyor demektir: olayın kendisi değilse bile izleri görülebiliyordu. Bu ayrıntıyı rivayet olarak aktarıyorum; kesinlik iddiam yok.
Dikkat edilecek nokta: soru "ne oldu" değil, "nasıl yaptı". Arapçada keyfe keyfiyet sorar — yani olayın gerçekleştiği kabul edilmiş, sorulan şey biçimidir.
Bu, retorik olarak çok güçlü bir kuruluştur. Muhatabı olayı kabul etmek zorunda bırakır; tartışmaya açılan tek şey ayrıntısıdır. Eğer sûre "Rabbinin fil sahiplerine bir şey yaptığını biliyor musun?" deseydi, kapı inkâra açık kalırdı. "Nasıl yaptığını görmedin mi?" dediğinde, olay verilmiş, üzerine düşünülmesi istenen şey tarzı olmuştur.
Birincisi, fiilin sahibi tayin ediliyor. Mekkeliler o olayı biliyor ama "Kâbe kendini korudu", "evin bereketi korudu" gibi okuyabiliyorlardı. Sûre bunu keser: yapan, Rabb'dir. Ev değil, evin Sahibi.
İkincisi — ve bu daha ince — hitap Peygamber'edir ve o sırada Mekke'de yalnız, güçsüz, alay edilen bir konumdadır. "Senin Rabbin" ifadesi bir teselli kurar: Sana sahip çıkan, bir zamanlar bütün bir orduyu durduran Zât'tır. Sûre bir tarih anlatısı olduğu kadar bir güven cümlesidir. Kur'an'ın "rabbüke" hitabını en çok, Peygamber'e destek verilen erken Mekke sûrelerinde kullanması bu okumayı destekler (Duhâ 93/3, 5; İnşirâh 94/8 gibi).
Kök s-h-b: bir şeye eşlik etmek, onunla birlikte bulunmak, ondan ayrılmamak. Sâhib, yol arkadaşı demektir; sohbet de aynı kökten, "birlikte bulunma"dır.
Kur'an, toplulukları çoğu zaman bu kalıpla adlandırır ve adlandırmayı, o topluluğu tanımlayan tek şeye bağlar: ashâbü'l-kehf (mağara sahipleri), ashâbü'l-uhdûd (hendek sahipleri), ashâbü's-sebt (cumartesi sahipleri), ashâbü'l-cenne (bahçe sahipleri).
Buradaki adlandırmada bir küçültme vardır ve bu kasıtlıdır. Ordunun komutanı anılmaz, devleti anılmaz, imparatorluk bağlantısı anılmaz. Onlar bir hayvanla anılır. Tarihte kendilerini "Habeş ordusu", "Yemen valisinin kuvvetleri" diye adlandıran bu topluluk, Kur'an'ın kaydında "filin yanındakiler" olarak geçer. Güvendikleri şey adları olmuştur.
Bu, Kur'an'ın sık kullandığı bir yöntemdir: insanı, dayandığı şeyle isimlendirmek. Sonuç ortaya çıktığında isim ironiye dönüşür — fil, onları kurtarmadığı gibi, hatıralarında kalan tek şey olmuştur.
Kelimenin Arapçaya Farsçadan (pîl) geçtiği, dilciler arasında yaygın kabul gören bir görüştür. Arabistan'ın kendi hayvanı değildir; kelime de öyle.
Filin bu olaydaki işlevini anlamak gerekir. VI. yüzyıl Arabistan'ında fil, bir savaş aracı olmaktan çok bir gösteri aracıdır. Deve ve at gören, fil görmemiş bir bölgede yürüyen fil, ordunun önünde giden bir propaganda unsurudur: bizim elimizde sizin bilmediğiniz bir güç var. Bugünün diliyle, caydırıcılık amaçlı bir güç gösterisi.
Sûrenin bütün mantığı burada kurulur. En büyük hayvan getirilmiş; onu durduran, kuş olmuştur. Ölçek tersine çevrilir ve bu tersine çevirme, sûrenin ana argümanıdır: güç, boyutla ölçülmez.
Fîl sûresinden hemen önce Hümeze sûresi gelir ve orada "mal biriktirip onu tekrar tekrar sayan, malının kendisini ölümsüzleştireceğini sanan" kişi anlatılır (Hümeze 104/2-3). Yani bireysel güç yanılsaması.
Fîl sûresi aynı yanılsamanın toplu halini anlatır: ordu, fil, imparatorluk desteği. İkisinin sonu da aynıdır. Ardından gelen Kureyş sûresi ise gerçek güvenliğin nereden geldiğini söyler. Üç sûre birlikte bir argüman zinciri kurar: servet koruyamaz, ordu koruyamaz, koruyan Beytin Rabbidir.