فَوَيْلٌ لِّلْمُصَلِّينَ
İlk üç ayet dini yalanlayanı anlattı. Okur onu dinlerken güvendeydi: anlatılan başkasıdır, dışarıdadır, ben değilim. Dördüncü ayette hedef değişiyor ve namaz kılanlar deniyor.
Bu değişimin şiddetini kaçırmamak lazım. Sûre "kâfirlere yazıklar olsun" deseydi hiçbir şey olmazdı. "Münafıklara" deseydi de olmazdı — münafık zaten kötü adamdır, kimse kendini orada aramaz. Ama musallîn — namaz kılanlar — dendiğinde, cümle doğrudan dinleyicinin üstüne gelir. Çünkü dinleyici namaz kılıyordur.
Buradaki teknik şudur: sûre önce bir "onlar" kurar, okuru rahatlatır, sonra sınırı okurun kendi tarafına çeker. Bu, dışarıyı gösteren bir metin değil; aynadır.
Fâ' harfi iki yarıyı birbirine bağlıyor. Yani "veyl" cümlesi bağımsız bir ekleme değil, öncekinin devamı ve sonucu. Bağlaç, iki grubun aslında aynı meselede buluştuğunu daha en baştan işaret ediyor.
Kelimenin anlamı. Veyl, Arapçada helâk, azap, şiddetli kötülük ve yıkım bildiren bir kelimedir. Türkçeye "yazıklar olsun" diye çevrilir ama bu çeviri zayıf kalır; "yazık" acıma bildirir, veyl ise beddua ve hüküm bildirir. Daha yakın bir karşılık: "vay haline", "helâk olsun".
Rivayetlerde veylin cehennemde bir vadinin ya da bir kuyunun adı olduğu söylenir. Bu, kelimenin sözlük anlamından gelen bir bilgi değil, tefsir rivayetlerine dayanan bir açıklamadır ve senetleri tartışmalıdır. Kelimenin dildeki asıl işlevi, bir yer adı olması değil, bir yıkım ilanı olmasıdır.
Gramer nüktesi. Veylün belirsiz (nekire) bir kelimedir ve cümlenin başında öznedir. Arapça grameri normalde belirsiz bir kelimeyle cümleye başlamayı hoş görmez; burada buna izin verilmesinin sebebi, cümlenin dua/beddua anlamı taşımasıdır.
Ama belirsizliğin kendisi de anlam taşıyor. Belirsizlik burada büyütme ve dehşet verme (tefhîm, tehvîl) içindir: "öyle bir veyl ki tarifi yok". Belirli olsaydı bilinen bir azaptan söz edilirdi; belirsiz bırakılınca sınırı çiziliyor değil, açık bırakılıyor.
Kur'an'daki diğer veyl'ler. Bu kelimenin kime yöneltildiğine bakmak öğretici. Mutaffifîn 83/1: "Ölçüde ve tartıda hile yapanların vay haline!" — yani ticarette az veren, çok alan kişilere. Bir ayetin başında veyl görüyorsanız, karşınızda çoğu zaman ya inkâr ya da başkasının hakkını eksiltme vardır. Mâûn'daki veyl de tam bu ikinci kategoridedir.
Kökün asıl anlamı üzerinde birkaç görüş var. Yaygın olanı duadır — salât Arapçada duadır. Bir başka izah, salevân kelimesine bağlar: belin alt ucundaki, kuyruk sokumu civarındaki iki kemik. Buna göre kelime, rükûdaki eğilme hareketinden gelir.
Dilcilerin naklettiği bir kullanım burada özellikle güzel duruyor: at yarışlarında ikinci gelen ata musallî denir — çünkü başı, önündeki atın salevânına yakın gelir. Yani musallî, kelimenin en somut halinde "hemen arkadan gelen, izleyen, peşi sıra giden" demektir.
Bu görüntü namazın ne olduğunu bir tanımdan daha iyi anlatıyor: namaz kılan, önde giden birinin peşinden gitmeyi kabul etmiş kişidir. Bunu bir dil nüktesi olarak aktarıyorum; hüküm değeri taşımaz, ama kelimenin arkasındaki resmi gösterir.
Belirlilik takısı ve kritik nokta. Ayet "li-musallîn" (bazı namaz kılanlara) demiyor, "li'l-musallîn" (o namaz kılanlara) diyor. Belirli. Peki hangileri?
Cevap bir sonraki ayette. Ve bu, sûrenin en çok yanlış anlaşılan yeri olduğu için açıkça söylemek gerekiyor:
Ayet burada bitmiyor. Dördüncü ayet, beşinci ayetteki sıfat cümlesi olmadan tamamlanmış bir cümle değildir.
Gramer açısından ellezîne hüm an salâtihim sâhûn bir sıfat (na't) cümlesidir; musallîni niteler, ondan ayrı bir grup kurmaz. Sıfat kaldırılırsa cümle bambaşka — ve yanlış — bir şey söyler: namazın kendisine yazık olsun.
Bu yüzden bu ayeti tek başına alıntılamak, metni bozmaktır. Sûre namaza değil, belli bir namaz haline hüküm veriyor.
Bir de şu var: ayet niye "kâfirler" demek yerine dolambaçlı yoldan "namaz kılanlar" diyor? Çünkü hedefte namazın kendisiyle yetinme var. Kişi, namaz kılıyor olmasını bir kimlik belgesi, bir aklanma belgesi sayıyor. Sûre bu belgeyi geçersiz kılıyor: ibadetin varlığı, o ibadetin sonuç üretmemesini mazur göstermiyor.