İhlâs 2. ayet

Allâhu's-Samed "Allah Samed'dir (hiçbir şeye muhtaç olmayan, her şeyin kendisine yöneldiği)."

Bu ayetin başında atıf harfi (bağlaç) yoktur. Bir önceki ayetten sonra "ve Allâhu's-Samed" denebilirdi; denmemiş. Arapçada iki cümle arasında bağlaç düşürülmesi (fasl), cümlelerin birbirine bağlanamayacak kadar sıkı bir ilişki içinde olduğunu gösterir — ikincisi birincinin açıklaması, tamamlayıcısı ya da cevabıdır. Yani "Allâhu's-Samed", "Allâhu ehad"in yanına eklenmiş ikinci bir bilgi değil; onun açılımıdır.

Buna karşılık 3. ve 4. ayetler birbirine ve bir öncekine vâv ile bağlanır. Sûre dört ayette iki farklı bağlanma biçimi kullanıyor: ilk iki ayet iç içe geçmiş, son iki ayet sıralanmış.

İkinci nükte: ayet "hüve's-Samed" (O Samed'dir) demiyor, Allah ismini tekrarlıyor. Zamirle idare edilebilecek yerde ismin tekrarı, Arapçada tazim ve tespit bildirir. Ayrıca her iki ayet de aynı isimle başlayarak bir paralellik kurar: Allâhu ehad / Allâhu's-Samed. İki sıfat, aynı özneye ayrı ayrı yüklenmiş oluyor.

Bu kelime Kur'an'da yalnızca burada geçer. Bir hapax legomenon — tek geçişli kelime. Kur'an'ın Allah için kullandığı isimlerin hemen hepsi (Rahmân, Rahîm, Azîz, Hakîm, Ganî, Alîm…) defalarca tekrarlanırken, bu isim bir kez, burada, dört ayetlik bir sûrenin ortasında geçer ve bir daha geçmez.

Bu yalnızlık kelimeye ayrı bir ağırlık verir, ama aynı zamanda bir zorluk yaratır: Kur'an'ın kendi içinde kelimeyi açıklayacak ikinci bir kullanım yok. Bu yüzden anlamı, kökün Arapçadaki kullanımından ve ilk nesillerden nakledilen izahlardan çıkarılmak zorunda kalınmıştır. Klasik tefsirlerde bu kelime hakkında nakledilen görüş sayısının olağandışı fazla olması bundandır.

Kökün somut anlamları. ṣ-m-d kökü Arapçada iki ana yönde kullanılır:

1. Yönelmek, kastetmek, birine başvurmak. Samede ileyhi — ona yöneldi, onu kastetti, ihtiyacı için ona gitti. Buradan es-samed: kendisine yönelinen, ihtiyaçlar için başvurulan kişi. Araplarda kabilenin reisine, kendisine gidilip dertlerin anlatıldığı efendisine samed denirdi — çünkü insanlar ihtiyaçlarında ona samed ederdi.

2. Boşluksuz, içi dolu, som. Bir şeyin içinde boşluk olmaması, katı ve dolu olması. Sameden bir kaya, gedik ve delik içermeyen kayadır. Buradan gelen izah: es-samed, içinde boşluk olmayan; yani eksik, kusur, ihtiyaç barındırmayandır.

Bu iki anlam birbirinden kopuk değildir ve birleştikleri yer sûrenin kalbidir: kendisinde hiçbir boşluk olmadığı için, bütün boşlukların kendisine yöneldiği. Muhtaç olmayan, ama muhtaç olunan. Tek yönlü bir ilişki tarif ediliyor — bütün oklar O'na doğru, hiçbiri O'ndan dışarı değil.

Klasik tefsirlerde nakledilen izahlar. Taberî'nin ve sonraki müfessirlerin topladığı görüşler arasında öne çıkanlar şunlardır:

İlk nesillerden nakledilen bu görüşler birbirinin alternatifi olmaktan çok, aynı kelimenin farklı yüzleridir. Klasik müfessirlerin çoğunluğu "ihtiyaçlarda kendisine yönelinen" anlamını dil bakımından esas kabul etmiş, "içi boş olmayan" izahını da kökün diğer kanadı olarak kaydetmiştir.

"İçi boş olmayan" ifadesi bugünkü kulağa tuhaf gelebilir; ilk muhataplar için gelmiyordu. Cahiliye Arabı'nın tanrı tasavvurunda tanrılar yerdi, içerdi, uyurdu, çocuk sahibi olurdu. Bir varlığın "içi olması", onun bir cisim olması, dolayısıyla yiyip içmesi, eksilip dolması demekti. Bu izah, kelimenin somut anlamı üzerinden cismanîliği reddediyor.

Belirlilik takısı. es-Samed, "el-" takısıyla gelmiştir. Arapçada iki belirli öğenin karşı karşıya gelmesi (Allâhu — es-Samedu) hasr bildirir: Samed olan yalnızca O'dur, başkası değil. Kabilenin efendisine samed denebilirdi; ama es-Samed — hakiki ve mutlak olan — yalnızca Allah'tır.

Bir önceki ayette ehad'in takısız, burada es-Samed'in takılı gelmesi bir tutarsızlık değil, bir iş bölümüdür: ehad zaten kendinde eşsizliği taşır, tarif takısına gerek duymaz; samed ise başkaları için de kullanılabilen bir kelimedir, bu yüzden takıyla sınırlandırılmıştır. Bu, kendi çıkarımım değil, klasik gramer tahlillerinde işlenen bir ayrımdır.

Kelime tek geçişli olsa da anlamı Kur'an'ın başka yerlerinde başka kelimelerle işlenir:

• "Ey insanlar! Siz Allah'a muhtaçsınız; Allah ise Ganî'dir, Hamîd'dir" (Fâtır 35/15). Sameddeki ihtiyaçsızlık burada ganî (zengin, muhtaç olmayan) kelimesiyle karşılanıyor.
• "O yedirir, yedirilmez" (En'âm 6/14). Tek yönlü ilişkinin en somut ifadesi.
• "Çocuk edinmeyen, mülkte ortağı olmayan, âcizlikten ötürü bir dosta ihtiyaç duymayan Allah'a hamdolsun" (İsrâ 17/111). Bu ayet, İhlâs sûresinin üç olumsuz cümlesine yapı olarak çok yakındır.

Son örnekteki "âcizlikten ötürü bir dost" ifadesi önemlidir: yardımcı edinmek, ortak almak, soy sürdürmek — hepsi eksikliğin belirtileridir. Sûre, Allah'tan bunları reddederken aslında eksikliği reddediyor.

İki sıfat birbirini tamamlar ve sırası anlamlıdır.

Ehad, Allah'ın kendinde ne olduğunu söyler: bölünmez, eşsiz, parçasız. Samed, Allah'ın her şeyle ilişkisinde ne olduğunu söyler: muhtaç değil, muhtaç olunan.

Bu sıra tesadüfi değil, mantıkî bir zorunluluktur. Bir varlık ancak kendinde eksiksizse başkasının eksiğini giderebilir. Kendisi bir yere yönelmek zorunda olan, kendisine yönelinen olamaz. İkinci ayet birincinin sonucudur — bağlacın düşürülmüş olması da bunu gösterir.

Ve bu ikili, sonraki iki ayeti önceden hazırlar. Muhtaç olmayan bir varlığın çocuğa ihtiyacı yoktur (3. ayet), denginin bulunması da imkânsızdır (4. ayet).