رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِّنَ ٱلنَّاسِ ۖ فَمَن تَبِعَنِى فَإِنَّهُۥ مِنِّى ۖ وَمَنْ عَصَانِى فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
Rabbi innehünne adlelne kesîran mine'n-nâs · Fe-men tebianî fe-innehû minnî · Ve men asānî fe-inneke Ğafûrun Rahîm
"'Rabbim! Onlar insanlardan birçoğunu saptırdı. Kim bana uyarsa o bendendir; kim bana karşı gelirse — şüphesiz sen çok bağışlayan, çok esirgeyensin.'"
Bir dil notu: Arapçada akılsız varlıkların çoğulu müennes tekil ya da müennes çoğul olarak zamirlenebilir. Burada müennes çoğul seçilmiş.
Ama asıl kaydedilmesi gereken şey fiilin kendisidir: dua, saptırma fiilini putlara nispet ediyor. Oysa put, dilsiz bir cisimdir.
Bunu bir dil gözlemi olarak kaydediyorum: Arapçada bir şeyin sebep olduğu sonuç, o şeye isnat edilebilir; dilciler buna isnâdın sebebe yapılması der. Yani cümle putlara bir irade vermiyor; onları sapmanın vesilesi olarak adlandırıyor.
Ve Furkān 25/17-19'da aynı mesele işlendi: orada tapılan varlıklar hesap gününde kendilerine tapılmasını reddediyorlardı. Oraya dayanıyorum.
Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı edatın kendisidir: min burada bir soy bildirmiyor, bir aidiyet bildiriyor. Yani cümle, İbrâhim'e bağlılığı kan bağına değil, uymaya bağlıyor.
Beklenen cevap bir hüküm olurdu: "o benden değildir" ya da "onu sana bırakırım." Ayet bunun yerine iki bağışlama ismini koyuyor.
Dilciler bu yapıyı şöyle açıklar: cevap hazfedilmiş (söylenmemiş) ve yerine, cevabın dayanağı konmuştur. Arapçada buna hazif ve ta'lîl denir.
Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı cümlenin eksikliğidir: İbrâhim, karşı gelen için bir hüküm cümlesi kurmuyor. Hükmü söylemeyi bırakıp, hüküm verecek olanın iki ismini anıyor. İlk yarıda bir aidiyet ilan ediliyor, ikinci yarıda bir aidiyet reddi kurulmuyor.
Ve Mümtehine 60/4'te İbrâhim'in babası için yaptığı istiğfar işlendi; orada aynı sûrenin 60/12'siyle karşılaştırılmış ve kaydedilmişti ki fark muhataptadır, fiilin kendisinde değil. Oraya dayanıyorum.