Nahl 57-59. ayetler

Ve yec'alûne lillâhi'l-benâti sübhânehû ve lehüm mâ yeştehûn · Ve izâ büşşira ehadühüm bi'l-ünsâ zalle vechühû müsvedden ve hüve kezîm · Yetevârâ mine'l-kavmi min sûi mâ büşşira bih, e-yümsikühû alâ hûnin em yedüssühû fi't-türâb, elâ sâe mâ yahkümûn

"Allah'a kızları yakıştırıyorlar — O bundan uzaktır — kendilerine ise canlarının çektiğini. · Onlardan birine kız müjdelendiğinde, yüzü kapkara kesilir ve içi dolar. · Kendisine verilen müjdenin kötülüğü yüzünden halktan gizlenir: aşağılanmış olarak onu tutsun mu, yoksa toprağa mı gömsün? Bakın, ne kötü hüküm veriyorlar!"

Bu üç ayeti işlerken bir şeyi baştan net tutmak gerekiyor ve aynı kayıt Zuhruf 43/17-18'de de düşülmüştü:

Ayet kadın hakkında bir hüküm kurmuyor. Ayet, bir toplumun kız çocuğu karşısındaki tavrını aktarıyor ve o tavrın kendi içindeki çelişkiyi gösteriyor.

Ve bunun metin içindeki delili, ayetin dizimidir. Aşağıda gösteriliyor.

Cümle iki yarımdan oluşuyor ve ikisi arasındaki karşıtlık kelime seçimiyle kuruluyor:

İkinci yarımdaki fiil kaydedilmelidir: yeştehûn — kök ش-ه-و: iştah, arzu, canının çekmesi.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı bu fiildir: ayet, ikinci yarımda "oğullar" demiyor. "Canlarının çektiği" diyor. Yani ölçü, bir gerçeklik olarak değil, bir arzu olarak adlandırılıyor. Cümle bu kelimeyle, tercihin bir hükme değil bir iştahaya dayandığını söylemiş oluyor.

Ve sübhânehû araya giriyor — iki yarım arasına. Dizim gözlemi olarak veriyorum: tenzih cümlesi, yakıştırmanın hemen ardına, karşılaştırma yapılmadan önce konuyor. Yani cümle, iki yarımı yan yana koymadan önce bir yarımı reddediyor.

Bu sahne Kur'an'da üç yerde geçer ve üçü de dizinde işlendi. Tekvîr 81/8-9'da (mev'ûde) ve Zuhruf 43/17'de (bimâ darabe li'r-rahmâni meselâ) karşılaştırma zaten yapılmıştı. Oraya dayanıyorum ve tabloyu buradan, en açık lafzın bulunduğu yerden tamamlıyorum:

Üç ayet aynı olguyu üç ayrı yerden tutuyor ve bu tablo Tekvîr ile Zuhruf'de kurulanın tamamlanmış hâlidir.

Ve kendi okumam olarak şunu kaydediyorum, dayanağı beşinci satırdır: kelimenin açıkça söylendiği tek yer Nahl'dir. Tekvîr kurbanı adlandırıyor ama "kız" demiyor; Zuhruf hiç söylemiyor ve okuyucuyu kendi yakıştırmasıyla baş başa bırakıyor. Nahl ise sahneyi bütün açıklığıyla, kelimesini kullanarak kuruyor. Üç ayet birlikte okunduğunda, aynı olayın üç ayrı mesafeden anlatıldığı görülüyor: en yakından (Nahl), kurbanın yerinden (Tekvîr), ve zihnin içinden (Zuhruf).

Kök Şems 91/10'da ayrıntılı çözümlendi ve bu ayet orada anılmıştı. Oraya dayanıyorum ve oradaki kayıtları alıyorum:

"Kökün somut anlamı: bir şeyi gizlice bir başka şeyin içine sokmak, saklamak, gömmek." "دَسِيسَة (desîse) — gizli tuzak, hile. Türkçede hâlâ kullanılır." "دَسَّ fiili, Kur'an'ın kendi kullanımında diri bir varlığı toprağın altına sokmak demektir."

Ve Şems bölümünde kurulan bağ kaydedilmişti: kök Kur'an'da yalnız iki yerde geçer — burada ve Şems 91/10'da (ve kad hâbe men dessâhâ). Yani nefsini gömen kişi için kullanılan fiil, bu ayetteki fiilin aynısıdır.

Buraya ait olan, fiilin ötekiyle karşılaştırılmasıdır ve ayet iki seçenek sunuyor:

هُون — kök ه-و-ن: hafiflik, değersizlik, aşağılanma. Hevn — kolaylık; hüvn / hevân — aşağılanma. Aynı kök iki zıt yöne açılır ve dilciler bunu kaydeder: bir şeyin hafif olması, ya kolaylıktır ya değersizliktir.

Ve iki seçeneğin kaydedilmesi gereken tarafı şudur: ayet iyi bir seçenek sunmuyor. Birincisi "tutmak"tır — ama alâ hûn, aşağılanma üzere. Yani sunulan iki yol da kötüdür ve ayet ikisini de bir hüküm cümlesiyle kapatıyor: elâ sâe mâ yahkümûn.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı alâ hûn kaydıdır: ayetin kınadığı şey yalnız gömme fiili değil. Tutmanın da nasıl tutulduğu kınanıyor. Yani teşhis, öldürmeden önce başlıyor — çocuğun bir yük ve bir utanç sayılmasında.

Bu cümle Zuhruf 43/17'de birebir aynı kelimelerle geçti ve orada ayrıntılı işlendi. Oraya dayanıyorum ve oradaki kayıtları özetliyorum:

"ظَلَّ nâkıs fiildir: gündüz boyunca bir hâlde olmak, o hâlde kalmak. Yani cümle 'yüzü karardı' demiyor; 'yüzü kararmış olarak kaldı' diyor. Süre bildiriyor." "مُسْوَدًّا — kök س-و-د, IX. bâbdan ism-i fâil. Arapçada IX. bâb (if'ilâl) neredeyse yalnız renkler ve kusurlar için kullanılır ve bâb, bir rengin kişinin üzerine yerleşmesini bildirir." "كَظِيم — kök ك-ظ-م. Kezeme'l-kırbe — su tulumunun ağzını doldurup bağladı. Kezîm, fa'îl veznindedir ve kendi ağzını bağlayanı bildirir; mekzûm (Kalem 68/48) ise dışarıdan tıkananı."

Tekrarlamıyorum. Buraya ait olan iki şey var.

Bir — bi'l-ünsâ ile bimâ darabe farkı. Zuhruf'ta kelime hiç geçmiyordu; burada geçiyor. Zuhruf bölümünde kaydedilmişti: "Kelime — 'kız' — cümlede geçmiyor. Onun yerine, kişinin kendi yakıştırması bir tanım olarak kullanılıyor." Nahl bunu yapmıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki ayetin lafzıdır: Zuhruf, çelişkiyi göstermek için kelimeyi saklıyor. Nahl, olayı anlatmak için kelimeyi söylüyor. İki ayetin işi farklı olduğu için dizimleri de farklı.

İki — büşşira fiilinin ürettiği gerilim. Zuhruf'de kaydedilmişti: büşşira iyi haber bildiren fiildir; ardından gelen tepki ise kötü habere verilen tepkidir. Yani ayet, olayı adlandırırken tarafını belli ediyor: olan şey bir müjdedir.

Ve Nahl bunu bir kez daha, aynı kökle ve daha keskin biçimde yapıyor: min sûi mâ büşşira bih — "müjdelendiği şeyin kötülüğünden".

Bu terkip kaydedilmelidir ve Zuhruf'de de anılmıştı: sû' (kötülük) ile büşşira (müjdelendi) aynı ifade içinde yan yana duruyor. İki kelime birbirini yalanlıyor.

Bunu kendi okumam olarak veriyorum, dayanağı bu yan yanalıktır: kötülük, olayda değil değerlendirmede. Ayet fiili "müjde" diye adlandırmayı sürdürüyor ve kötülüğü ona nispet etmiyor — sûi mâ büşşira bih, yani "müjdelendiği şeyin kötülüğü" ifadesi, kişinin gözündeki kötülüktür. Cümlenin kendisi bir değerlendirme aktarıyor, bir hüküm kurmuyor.

Kök: gizlenmek, arkasına saklanmak. Verâ' — arka; tevârâ — arkaya çekildi, gizlendi.

Ve fiilin nesnesi kaydedilmelidir: mine'l-kavm — "halktan". Yani gizlenilen taraf, kendi topluluğudur.

Bunu bir gözlem olarak veriyorum ve Tekvîr'de kaydedilen tarihî çerçeveyle uyumludur: orada bu uygulamanın yaygın değil ama bilinen ve kabul görebilen bir şey olduğu kaydedilmişti. Ayetin dizimi bunu destekliyor: eğer uygulama toplumca sıradan sayılsaydı, gizlenmeye gerek olmazdı. Kişi, bir utançtan gizleniyor — ve utandığı şeyin ne olduğunu ayet söylüyor: kendisine kız verilmiş olması.

Tekvîr'de bu konunun tarihî çerçevesi ayrıntılı verildi: Kur'an'ın adlandırdığı iki ayrı saik (utanç ve yoksulluk korkusu), uygulamanın yaygınlığı hakkındaki iki abartıdan da kaçınma gereği, ve olgunun bir kavim özelliği olmadığı. Oraya dayanıyorum ve tekrarlamıyorum.

Buraya yalnız şu eklenmelidir: Nahl'in bu üç ayeti, o çerçevedeki "utanç" saikinin en açık metin kaynağıdır. İsrâ 17/31 ve En'âm 6/151 "evlatlarınız" der ve cinsiyet belirtmez; bu ayet ise bi'l-ünsâ diyerek ayrı bir olguyu adlandırıyor.

Kapanış bir hüküm verme fiiliyle geliyor: yahkümûn.

Ve bu kaydedilmelidir: elli yedinci ayette yapılan şey de bir hükümdü — Allah'a kızları, kendilerine canlarının çektiğini vermek. Elli dokuzuncu ayette yapılan şey de bir hüküm — tutmak mı, gömmek mi.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı fiilin kendisidir: ayet üç ayet boyunca anlattığı şeyi tek kelimeyle adlandırıyor: hüküm verme. Ve verilen hüküm iki yerde birden yanlıştır — hem yukarıya yakıştırırken, hem kendi evinde karar verirken. Aynı ölçü, iki ayrı yerde işliyor.