Bakara 63-66. ayetler — Dağ ve cumartesi

"Sizden söz almış, Tûr'u üzerinize kaldırmıştık: 'Size verdiğimizi kuvvetle tutun.'… İçinizden cumartesi yasağını çiğneyenleri elbette bilirsiniz. Onlara 'aşağılık maymunlar olun' dedik."

خُذُوا۟ مَا ءَاتَيْنَٰكُم بِقُوَّةٍ — "size verdiğimizi kuvvetle tutun". Kitabı elde tutmanın gevşek bir temas değil, tutuş gücü gerektirdiği söyleniyor. Gevşek tutulan şey elde kalmaz.

Olayın ayrıntısı A'râf sûresinde verilir (7/163): balıkların yalnızca cumartesi günü göründüğü bir sahil kasabası; yasak cumartesi avlanmayı yasaklıyor. Nakledilen çözüm şudur: cumartesi ağlar ve havuzlar hazırlanır, balıklar içine girer, pazar günü toplanır. Cumartesi avlanılmamıştır — teknik olarak.

Bu, sûrenin 59. ayetinde gördüğümüz şeyin tam örneğidir: orada verilen kelimenin yerine başka bir kelime konmuştu; burada verilen yasağın lafzı korunup gayesi iptal ediliyor. Yasağa uyulmuş görünüyor, yasak çalışmıyor.

Ve mekanizma aynı sûrenin 42. ayetindeki telbîs ile aynı: yalan söylemeye gerek yok, biçim korunuyor, işlev boşaltılıyor. Kur'an bu davranışı üç ayrı yerde, üç farklı örnekle işaretliyor — demek ki tek bir olay değil, bir tür tarif ediliyor.

Bu ifadenin gerçek bir dönüşüm mü yoksa bir benzetme mi olduğu klasik bir ihtilaftır:

• Gerçek dönüşüm — çoğunluğun görüşü; ifadenin zâhiri budur.
• Benzetme — bir kısım müfessir, kalplerin ve davranışların maymunlaştığını, yani taklitçiliğe ve hilekârlığa düştüğünü anlamıştır. Bu görüş erken dönemde de dile getirilmiştir.

Tercih belirtmiyorum. Ancak şunu kaydetmek gerekiyor: seçilen hayvan tesadüfi değildir. Maymun, taklit eden hayvandır — görüntüyü kopyalar, işlevi anlamaz. Yapılan şey de tam buydu: yasağın görüntüsü korunmuş, anlamı taklit edilmişti. Ceza, suçun kendi diliyle adlandırılıyor.

خَٰسِـِٔين — kovulmuş, uzaklaştırılmış; bir hayvanı "kışt" diye kovmak için kullanılan kökten.

Sûre adını buradan alıyor. Kur'an'ın en uzun sûresinin, bu kısa ve tuhaf kıssayla adlandırılmış olması üzerinde durmaya değer.