Hac 73. ayet

Yâ eyyühe'n-nâsü duribe meselün fe'stemiû leh · İnne'llezîne ted'ûne min dûni'llâhi len yahlükū zübâben ve levi'ctemaû leh · Ve in yeslübhümü'z-zübâbü şey'en lâ yestenkızûhu minh · Daufe't-tâlibü ve'l-matlûb

"Ey insanlar! Bir örnek verildi; onu dinleyin. Allah'ın dışında yalvardıklarınız, bir sinek bile yaratamazlar — hepsi bunun için bir araya gelseler de. Sinek onlardan bir şey kapsa, onu ondan geri alamazlar. İsteyen de âciz, istenen de."

Kur'an'da temsiller genellikle doğrudan verilir. Burada önce bir uyarı geliyor: duribe meselün fe'stemiû leh.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: temsilin önüne bir dikkat çağrısı konmuş. Ve fiil istemea — VIII. bâb: kulak vermek, dikkatle dinlemek (semiadan farklı olarak: işitmek değil, dinlemek).

Ve bu, Bakara 2/26'da işlenen meseleyle doğrudan bağlantılıdır. Orada sivrisinek (ba'ûda) örneği veriliyor ve bu örneğe itiraz edildiği nakledilerek şöyle kaydedilmişti:

Klasik tefsirlerde bu ayetin, Kur'an'ın küçük ve önemsiz görünen varlıkları örnek vermesiyle alay edilmesi üzerine indiği nakledilir. Cevap, örneğin büyüklüğünün önemsiz olduğu yönündedir: bir benzetmenin değeri, benzetilen şeyin ebadından değil, gösterdiği gerçeğin doğruluğundan gelir.

Oraya dayanıyorum. Ve iki ayeti karşılaştırmak gerekiyor:

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı iki ayetin işlevidir: Bakara yöntemi meşrulaştırıyor, Hac o yöntemi uyguluyor. Ve Hac, önüne bir dinleme emri koyarak örneğin küçüklüğünün hafife alınmasını baştan engelliyor.

Temsil iki ayrı iddia içeriyor ve ikisi ayrı ayrı kaydedilmelidir:

Ve ikinci basamak, birinciden daha ağırdır. Bunu kendi okumam olarak veriyorum, dayanağı iki iddianın karşılaştırılmasıdır:

Birinci basamak bir yaratma iddiasını reddediyor — ve yaratmak zaten olağanüstü bir iştir. İkinci basamak ise sıradan bir işi reddediyor: kendisinden kapılan bir şeyi geri almak. Bu, herhangi bir canlının yapabileceği bir iştir.

Yani temsil, iddiayı yükseltmiyor; alçaltıyor. Ve alçalttıkça daha kesin hâle geliyor.

وَلَوِ ٱجْتَمَعُوا۟ لَهُۥ — "hepsi onun için bir araya gelseler de." Kayıt, sayıyı da devre dışı bırakıyor: çokluk sonucu değiştirmiyor.

لَّا يَسْتَنقِذُوهُ — kök ن-ق-ذ: kurtarmak, çekip almak. X. bâbda: istinkāz — kurtarmaya çalışmak, geri almak.

ذُبَاب — sinek. Kelime Kur'an'da yalnız burada geçiyor.

Bu cümle, ayetin en yoğun yeridir ve çözülmeyi hak ediyor.

Cümle iki kelimeden oluşuyor ve ikisi de aynı kökten (ط-ل-ب), biri ism-i fâil biri ism-i mef'ûl:

Ve fiil ikisine birden veriliyor: daufe — "âciz kaldı, güçsüzdür".

Cümlenin kimi kastettiği üzerinde dilciler ayrılır. Görüşleri aktarıyorum:

Tercih dayatmıyorum. Kaynaklarda üçü de geçer.

Ama cümlenin yaptığı iş, hangi okuma alınırsa alınsın aynıdır ve bunu kendi okumam olarak veriyorum:

Cümle bir simetri kuruyor ve simetrinin iki ucuna aynı hükmü koyuyor. İsteyen ile istenen, arayan ile aranan — ikisi de aynı sıfatla nitelenmiş.

Bunun sonucu şudur: ilişkinin hiçbir tarafında güç yok. Genellikle bir talep ilişkisinde taraflardan biri güçlüdür — ya isteyen (zorla alan) ya istenen (vermeye gücü yeten). Cümle ikisini de eliyor.

Ve kelimelerin aynı kökten seçilmiş olması, bunu ses düzeyinde de gösteriyor: tâlib ve matlûb aynı harflerden kurulu. Yani cümle, iki tarafın aynı maddeden olduğunu kelimenin yapısıyla da söylüyor.

Bu, Ankebût 29/41'de işlenen örümcek temsiliyle aynı cinstendir: orada evhene'l-büyûti le-beytü'l-ankebût — evlerin en zayıfı. İki temsilde de küçük bir hayvan seçilmiş ve iki temsilde de mesele güç değil, zayıflıktır. Oraya dayanıyorum.

Temsilin seçtiği ölçü kaydedilmeye değer: sinek, insanın kovabildiği ama tam olarak baş edemediği bir varlıktır. Zararsızdır, ama ısrarlıdır.

Ayet, iddiayı bu seviyeye indirerek tartışmayı bitiriyor. Yüksek bir karşılaştırma yapmıyor — güneş, dağ, deniz demiyor. En küçüğü alıyor ve orada bile sonucun değişmediğini gösteriyor.