قَدْ أَفْلَحَ ٱلْمُؤْمِنُونَ
Kök Bakara'de çözümlendi ve Şems 91/9 (kad efleha men zekkâhâ) ile A'lâ 87/14 (kad efleha men tezekkâ) bahislerinde genişletildi. Tekrarlamıyorum. Bakara'da kurulan görüntünün özeti şudur ve Mücâdele, Haşr, Fetih, Teğâbün bölümlerinde de aynen kullanılmıştır:
Kök yarmak, çatlatmaktır. Fellâh — çiftçi; toprağı yardığı için bu adı alır. Felâh — bir engeli yarıp çıkmak, kabuğu kırmak, ürün verecek hâle gelmek.
Felak'de kökün türevleri sıralanırken tam bu ayet örnek olarak verilmişti. Oraya dayanıyorum.
Buraya ait olan şudur ve kaydedilmeye değer: aynı kalıp (kad efleha) Kur'an'da üç yerde bir cümleyi açar ve üçünde de failin tarifi farklıdır:
| Yer | Cümle | Fail nasıl tarif ediliyor |
|---|---|---|
| Şems 91/9 | Kad efleha men zekkâhâ | Bir fiille — nefsini arıtan |
| A'lâ 87/14 | Kad efleha men tezekkâ | Bir fiille — arınan/öğüt alan |
| Mü'minûn 23/1 | Kad efleha el-mü'minûn | Bir adla — ve ardından dokuz ayetlik tarif |
Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı üçüncü satırın uzunluğudur: öteki iki yerde failin tarifi cümlenin içindedir; burada ad konuyor ve tarif ayrı ayetlere yayılıyor. Yani sûre, "mü'min" kelimesini boş bırakmadan doldurmaya başlıyor.
Dizim kaydedilmelidir: kad mâzî fiilin başına geldiğinde tahkik (kesinleştirme) bildirir. Ve fiil geçmiş zamandır — hâlbuki tarif edilen vasıflar (2-9) muzâri ve ism-i fâil kalıplarıyla, yani süregiden hâller olarak veriliyor.
Bunu bir dizim gözlemi olarak veriyorum: hüküm geçmiş zamanla, şart süregiden zamanla kuruluyor. Dilciler bu tür kullanımı "gerçekleşmesi kesin olduğu için olmuş gibi anlatma" ile açıklar; izahı nakledildiği şekliyle aktarıyorum.
أ-م-ن kökü — emniyet, güven. Mü'min, IV. bâbdan ism-i fâildir: güvene kavuşturan / güvenen. Kök dizinde birçok yerde geçti ve Kureyş'de (ve âmenehüm min havf) ile Haşr 59/23'te (el-Mü'min) işlendi.
Ve bir kaydı burada koymak gerekiyor: sûre boyunca hüküm gruba değil vasfa bağlanacaktır. Nitekim yüz on yedinci ayetteki olumsuz karşılık da bir adla değil, iman etmemek fiiliyle kuruluyor. STYLE'da kayıtlı "toptan hüküm kurulmaz" ilkesinin bu sûredeki karşılığı budur: ayet bir zümreyi değil, dokuz ayette sayılan bir hâller bütününü kurtuluşa bağlıyor.