أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا۟ ٱلْقَوْلَ أَمْ جَآءَهُم مَّا لَمْ يَأْتِ ءَابَآءَهُمُ ٱلْأَوَّلِينَ · أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا۟ رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُۥ مُنكِرُونَ · أَمْ يَقُولُونَ بِهِۦ جِنَّةٌۢ بَلْ جَآءَهُم بِٱلْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَٰرِهُونَ
E-fe-lem yeddebberu'l-kavle em câehüm mâ lem ye'ti âbâehümü'l-evvelîn · Em lem ya'rifû rasûlehüm fe-hüm lehû münkirûn · Em yekūlûne bihî cinnetün bel câehüm bi'l-hakkı ve ekseruhüm li'l-hakkı kârihûn
"Sözü hiç düşünmediler mi? Yoksa onlara, önceki atalarına gelmemiş bir şey mi geldi? Yoksa elçilerini tanımadılar da onu mu inkâr ediyorlar? Yoksa 'onda delilik var' mı diyorlar? Hayır, o onlara hakkı getirdi — ama çoğu haktan hoşlanmıyor."
Dizim kaydedilmelidir ve bu, üç ayetin en dikkat çekici yeridir: bir soru (e-fe-lem) ve ardından üç em sorusu. Arapçada em, birinci soruya alternatif getirir.
| Sıra | Ayet | Soru | Neyi yokluyor |
|---|---|---|---|
| 1 | 68 | E-fe-lem yeddebberu'l-kavl | Düşünmediler mi — sebep: dikkatsizlik |
| 2 | 68 | Em câehüm mâ lem ye'ti âbâehüm | Yeni bir şey mi geldi — sebep: alışılmamışlık |
| 3 | 69 | Em lem ya'rifû rasûlehüm | Tanımıyorlar mı — sebep: yabancılık |
| 4 | 70 | Em yekūlûne bihî cinne | Deli mi diyorlar — sebep: ehliyetsizlik |
Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı dört sorunun sırasıdır: dört olası gerekçe teker teker sayılıyor ve hiçbiri onaylanmıyor. Ardından bel geliyor — öncekileri iptal edip asıl sebebi koyan edat (Furkān 25/11'de işlendi).
Ve konan asıl sebep bir bilgi eksikliği değil: ve ekseruhüm li'l-hakkı kârihûn — "çoğu haktan hoşlanmıyor."
Bu, Bakara 2/213 ve Şûrâ 42/14'te işlenen çizginin aynısıdır: ayrılığın sebebi bilgi değil, tutumdur. Oraya dayanıyorum.
Kökün somut anlamı: bir şeyin arkası, sonu. Dübür — arka; edbera — sırtını döndü; tedebbür — bir şeyin arkasına, sonuna bakmak.
Kelime Kur'an'da tam olarak bu bağlamda birkaç yerde geçer: Nisâ 4/82 (e-fe-lâ yetedebberûne'l-Kur'ân), Muhammed 47/24 (Muhammed'de işlendi), Sâd 38/29 (li-yeddebberû âyâtih; Sâd'de işlendi).
Ve fiilin buradaki nesnesi kaydedilmelidir: el-kavl — "söz". Kur'an ya da âyetler değil. Yani soru, metnin adına değil, söylenen şeyin kendisine bakıyor.
Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: kelime seçimi, muhataptan kaynağı kabul etmesini istemiyor — yalnız söyleneni sonuna kadar düşünmesini istiyor.
Kalıp kaydedilmelidir: yeddebberû, aslı yetedebberûdur; tâ dâla idgam olmuştur. Kıraatlerde yetedebberû okuyuşu da nakledilir. Anlamı değiştirmiyor.
Bu terkip yirmi dördüncü ayette Nûh'un kavminin ağzında geçmişti: mâ semi'nâ bi-hâzâ fî âbâine'l-evvelîn. Ve orada tablolandı.
Buraya ait olan şudur ve kendi okumam olarak veriyorum: yirmi dördüncü ayette bu, reddin gerekçesiydi — "atalarımızda duymadık". Altmış sekizinci ayette aynı ifade bir soruya çevriliyor — "yoksa atalarına gelmeyen bir şey mi geldi?"
Yani soru, gerekçenin dayandığı varsayımı yokluyor. Ve sûre bu varsayımı zaten yirmi üçüncü ayetten beri çürütmüştür: aynı davet, Nûh'tan beri tekrarlanmaktadır.
ع-ر-ف kökü: tanımak. Dilciler ma'rife ile ilm arasında bir ayrım kaydeder: ma'rife daha önce bilinen bir şeyin yeniden tanınmasıdır; ilm geneldir.
Ve rasûlehüm — "kendi elçilerini". İzafet zamiri kaydedilmelidir: elçi onlara aittir, dışarıdan gelmemiştir. Aynı kayıt otuz ikinci ayette de konmuştu: rasûlen minhüm.
Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: soru, elçinin kimliğini değil, onların onu tanıyıp tanımadığını yokluyor. Ve tanımadıkları söylenemez, çünkü elçi kendilerindendir. Soru bu sebeple cevapsız kalmak üzere soruluyor.
Bu terkip yirmi beşinci ayette Nûh için kullanılmıştı — birebir aynı iki kelimeyle: bihî cinne. Ve orada tablolandı.
Buraya ait olan şudur: dördüncü soru, sûrenin kendi anlattığı kıssadan alınmıştır. Yani soru sorulurken kullanılan cümle, otuz beş ayet önce Nûh'un kavminin ağzından verilmişti.
Dizim kaydedilmelidir: el-hakk kelimesi iki kez geçiyor — biri getirilen şey, öteki hoşlanılmayan şey. Ve ikincisi öne alınmış: ve ekseruhüm li'l-hakkı kârihûn.
ك-ر-ه kökü: hoşlanmamak, istememek; ve zorlama (ikrâh). Dilciler kökün altında içten gelen isteksizlik ile dıştan gelen zorlamayı birlikte kaydeder.
Bu, STYLE'da kayıtlı "toptan hüküm kurulmaz" ilkesinin metinden doğrulanabilir bir örneğidir. Sâffât'nin sonunda aynı husus için bir tablo kurulmuştu (ekserü'l-evvelîn kayıtları). Oraya dayanıyorum.