Nûr 16. ayet

Ve lev lâ iz semi'tümûhü kultüm mâ yekûnü lenâ en netekelleme bi-hâzâ sübhâneke hâzâ bühtânün azîm

"Onu duyduğunuzda, 'Bunu konuşmak bize düşmez. Seni tenzih ederiz; bu, büyük bir iftiradır' demeniz gerekmez miydi?"

Ayet, on ikinci ayetle aynı zaman kaydıyla açılıyor: iz semi'tümûh — "onu duyduğunuzda".

Yani sûre, aynı ana iki kez dönüyor ve iki kez farklı bir cümle istiyor:

İki cümle iki ayrı yöne bakıyor ve bu, ayetin en önemli dizim nüktesidir.

On ikinci ayetteki cümle haberin doğruluğunu reddediyor. On altıncı ayetteki cümle ise, doğruluk meselesine hiç girmeden, konuşanın yetkisini reddediyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı iki cümlenin muhtevasıdır.

Kalıp Arapçada bir yetkisizlik bildirir. Lafzen: "bizim için olmaz", "bu bize ait değil". Kur'an aynı kalıbı başka yerlerde de kullanır: mâ yekûnü lî en ekūle mâ leyse lî bi-hakk (Mâide 5/116) — "hakkım olmayanı söylemek bana düşmez".

Ve kalıbın buradaki işi kaydedilmeye değer.

Ayet "bu doğru değil" ya da "bunu bilmiyoruz" demiyor. "Bu bizim işimiz değil" diyor.

Yani bir haberin karşısında alınabilecek iki ayrı konum var ve sûre ikisini de istiyor:

İkinci konumun kaydedilmesi önemlidir, çünkü birincisinden daha geniştir.

Bir haberin doğru olup olmadığını her zaman bilemeyiz. Ama bir haberin bize ait olup olmadığını her zaman bilebiliriz. İkinci soru, bilgi gerektirmez.

Ve bu, Hucurât 49/12'deki tecessüs yasağının mantığıyla aynıdır. Orada kaydedilen ölçü şuydu: "Fark, bilginin kime ait olduğundadır: kaybolan kardeşin yeri kimsenin mahremi değildir; bir insanın gizlediği hâli ise ona aittir."

Nûr 24/16, aynı ölçüyü konuşma tarafından kuruyor: bir bilgi bana ait değilse, o bilgi hakkında konuşmak da bana ait değildir.

Bu bağı kendi okumam olarak kaydediyorum.

Kök: ك-ل-م. Ve kökün ilginç bir tarafı vardır: aynı kökten hem kelime (söz) hem kelm (yara) gelir.

Kelm — bir cismin üzerinde açılan yara, kesik. Dilcilerin kaydettiği bağ şudur: söz, işitende bir iz bırakır — tıpkı bir yara gibi.

Bu bağı dilcilerin kaydettiği bir izah olarak aktarıyorum; bir türetme iddiası olarak değil. İki kelimenin aynı kökten olduğu ise sözlükte durur.

Ve buradaki bağlam, bağın makul tarafını gösteriyor: ayet bir sözün bir insanda ne yaptığından söz ediyor.

Ayetin en dikkat çeken yeri burasıdır ve klasik tefsirlerde üzerinde durulmuştur.

Sübhâneke — "Seni tenzih ederiz". Kök س-ب-ح: yüzmek, akıp gitmek; ve oradan tesbîh: bir şeyi kendisine yakışmayandan uzak tutmak. Kök bu dizinde birçok yerde ele alındı; sûrenin kırk birinci ayetinde tekrar dönecek.

Ve sorun şudur: bir iftira haberi karşısında niçin bir tenzih cümlesi söyleniyor?

Klasik tefsirlerde nakledilen izahlar şunlardır:

Bir tercih dayatmıyorum ve bağlayıcı değildir.

Ama bir dizim gözlemi kaydedilebilir ve bunu kendi okumam olarak veriyorum: ayetin istediği cümle üç parçalıdır ve üçü de farklı bir yöne bakar.

Yani ayet, tek bir cümlede üç ayrı hüküm istiyor: konumun, ölçünün ve haberin.

Kök: ب-ه-ت. Bu kök Mümtehine'de çözümlendi; oraya dayanıyorum. Oradaki kayıt:

Kök ب-ه-ت: şaşkına çevirmek, donakalmak. Bühtân, sıradan bir yalan değil: muhatabı şaşkına çevirecek kadar beklenmedik, karşısında ne diyeceğini bilemeyeceğin bir iftira. Kelimenin kendisi, iftiranın etkisini tarif ediyor.

Ve orada Bakara 2/258'deki kullanım anılmıştı: fe-bühite'llezî kefer — "inkâr eden donakaldı".

Şimdi sûredeki üç kelimeyi yan yana koyabiliriz ve üçünün ayrı bir iş yaptığı görülür:

Üç kelime üç ayrı yerde ve üçü de gereksiz tekrar değil. Sûre aynı olayı üç ayrı açıdan adlandırıyor: ne olduğu, ne yaptığı, ve nasıl yayıldığı.

Bu tabloyu kendi okumam olarak kaydediyorum; kelimelerin yerleri ve kökleri metinde durur.

Ve bir gözlem daha: bühtânın "cevapsız bırakma" anlamı, iftiraya uğrayanın durumunu tarif ediyor.

Bir iftiranın en ağır tarafı, savunulamaz olmasıdır. Yapılmamış bir şeyin yapılmadığı ispat edilemez. Elde delil yoktur, çünkü olmamış bir şeyin izi de yoktur. İftiraya uğrayan kişi, tam da bu yüzden bühite — donakalır.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; dayanağı kelimenin kökündeki anlamdır ve o anlam Mümtehine'de bağımsız olarak kaydedilmişti.

Ve dördüncü ayetin ispat yükünü niçin iddia edene koyduğu, tam burada anlaşılır: çünkü öteki taraf ispat edemez.