Şuarâ 83-89. ayetler

Rabbi heb lî hukmen ve elhıknî bi's-sâlihîn · Ve'c'al lî lisâne sıdkın fi'l-âhirîn · Ve'c'alnî min veraseti cenneti'n-naîm · Va'ğfir li-ebî innehû kâne mine'd-dâllîn · Ve lâ tuhzinî yevme yüb'asûn · Yevme lâ yenfeu mâlün ve lâ benûn · İllâ men eta'llâhe bi-kalbin selîm

"'Rabbim! Bana hüküm bağışla ve beni sâlihlere kat. · Sonra gelenler arasında bana doğruluk dili ver. · Beni nimet cennetinin vârislerinden kıl. · Babamı da bağışla; o şaşıranlardandı. · Ve insanların diriltileceği gün beni utandırma — · o gün ki ne mal fayda verir ne oğullar; · ancak Allah'a temiz bir kalple gelen [kurtulur].'"

Beş cümlelik tanıtım dizisinden sonra altı dilek geliyor ve bunlar da bir sıra izliyor:

Beş dilek kendisi için, biri başkası için. Ve o biri, tartışmanın karşı tarafında duran kişidir: babası.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: yetmiş yedinci ayette "onlar benim düşmanımdır" denmişti; seksen altıncı ayette aynı kavmin içinden bir kişi için bağışlanma isteniyor.

Aynı kelime, aynı sûrede, iki peygamber:

Aynı fiil (و-ه-ب), aynı nesne (hukm), iki ayrı kip. Bu, metinden doğrulanabilir bir örtüşmedir.

Kelimenin kök tahlili 26/20-22 bölümünde verildi (ح-ك-م — sağlamlaştırmak, gem vurmak); tekrarlamıyorum.

Terkip Arapçada bir deyimdir ve kelimesi kelimesine çevrilemez.

لِسَان — dil (organ) ve söz, konuşulan dil. Terkipte ikinci anlam işliyor: sonradan gelenlerin ağzında iyi anılmak, doğrulukla yâd edilmek.

صِدْق — kök ص-د-ق: sözün gerçeğe uyması, sağlamlık. Dilciler kökün somut çekirdeğinde sertlik ve dayanıklılık olduğunu kaydeder (rumhun sadk — sağlam mızrak). Yani doğru söz, dayanıklı sözdür.

Yani dilek şudur: "arkamdan doğru bir söz kalsın." Ünlü olmak değil, doğrulukla anılmak.

Ve Sâffât'de kaydedilen kalıpla bağ kurulabilir: orada peygamber dizisinin mührü ve tereknâ aleyhi fi'l-âhirîn ("arkadan gelenler arasında ona [bir hatıra] bıraktık") idi ve İbrâhim o mührü almıştı (Sâffât 37/108).

Aynı zarf (fi'l-âhirîn), iki sûrede, biri istek biri karşılık. Bu, metinden doğrulanabilir bir örtüşmedir. Ve kendi okumam olarak şunu kaydediyorum: iki sûre birlikte okunduğunda, dilek ile cevabı yan yana gelmiş oluyor. Bu bağın kurulduğu metinde söylenmiyor.

Ve bu dilek, Kur'an'ın kendi içinde ayrıca ele aldığı bir konudur.

Tevbe 9/114 doğrudan bu olaya değinir: ve mâ kâne'stiğfâru İbrâhîme li-ebîhi illâ an mev'ıdetin veadehâ iyyâhu fe-lemmâ tebeyyene lehû ennehû adüvvün lillâhi teberrae minh — "İbrâhim'in babası için bağışlanma dilemesi, ona verdiği bir sözden dolayıydı; onun Allah'a düşman olduğu kendisine belli olunca ondan uzaklaştı."

Yani Kur'an, bu dileği hem naklediyor hem sınırını çiziyor. Bu, metinden doğrulanabilir bir veridir ve bir izah gerektirmiyor — Kur'an izahı kendisi veriyor.

Ve Mümtehine 60/4'te aynı olay bir istisna olarak anılır (illâ kavle İbrâhîme li-ebîhi le-estağfiranne lek) ve Mümtehine'de işlendi. Oradaki kayda dayanıyorum.

İbrâhim'in babası hakkında Kur'an'ın vermediği ayrıntılara girmiyorum; adı, mesleği, akıbeti hakkındaki rivayetler Kur'an'da yoktur.

Ve dizim nüktesi kaydedilmelidir: gerekçe olarak innehû kâne mine'd-dâllîn deniyor — "şaşıranlardandı".

ض-ل-ل kökü yirminci ayette çözümlendi ve orada Mûsâ'nın kendisi için kullandığı kaydedilmişti (ve ene mine'd-dâllîn). Yani sûrede aynı kelime iki kez geçiyor: biri Mûsâ'nın kendi hakkında, biri İbrâhim'in babası hakkında. Bu, metinden doğrulanabilir bir tekrardır.

Ve kelime seçimi kaydedilmeye değer: İbrâhim babası için kâfir ya da zâlim demiyor. En yumuşak kelimeyi kullanıyor: yolu şaşırmış.

خ-ز-ي kökü: rezil olmak, aşağılanmak, yüzü yere düşmek. Hizy — rezillik.

Dizim nüktesi: İbrâhim "beni azaptan koru" ya da "beni cennete koy" demiyor — cenneti zaten seksen beşinci ayette istemişti. Burada istediği şey azaptan kurtulmak değil, utanmamak.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı fiilin seçimidir: hizy bir acı değil, bir konum kaybıdır — başkalarının önünde küçük düşmek. Yani dilek, hesabın sosyal yönüne bakıyor.

İki şey sayılıyor ve ikisi de nekre (belirsiz): mâlün ve benûn.

Arapçada olumsuzluk edatından sonra gelen nekre, cinsi topluca olumsuzlar: "hiçbir mal, hiçbir oğul".

Ve seçilen iki şey kaydedilmelidir: mâl (servet) ve benûn (oğullar). Kur'an bu ikisini birçok yerde bir arada anar — el-mâlü ve'l-benûne zînetü'l-hayâti'd-dünyâ (Kehf 18/46), ennemâ emvâlüküm ve evlâdüküm fitne (Tegābün 64/15 — Teğâbün'de işlendi).

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum: ikisi de bir toplumda güç ve süreklilik sağlayan şeylerdir. Mal şimdiki gücü, oğullar gelecekteki devamı temsil eder. Ayet ikisini de aynı cümlede geçersiz kılıyor.

Ve sûrenin Hûd bölümüyle bağ kurulabilir: emeddeküm bi-en'âmin ve benîn (133) — Hûd kavmine verilen nimetler arasında oğullar sayılıyor. Yani sûre aynı şeyi bir yerde nimet, bir yerde fayda vermeyen şey olarak anıyor. Çelişki değil; iki ayrı gün konuşuluyor.

Ve sûrenin en çok anılan cümlelerinden biri.

Dizim nüktesi kaydedilmelidir: istisna, neyden yapılıyor?

Birinci okuma yaygındır ve cümlenin akışına daha uygundur; ikincisi de nakledilmiştir. Tercih dayatmıyorum.

أَتَى ٱللَّهَ بِـ — kalıp kaydedilmelidir. Etâ … bi- Arapçada "getirmek" demektir; "gelmek" değil. Yani "Allah'a gelen" değil, "Allah'a getiren".

Ve Sâffât 37/84'te aynı terkip aynı kişi için geçer: iz câe rabbehû bi-kalbin selîm. Orada işlendi ve oradaki kayıt burada da geçerlidir:

Aynı terkip, aynı yapı, iki ayrı fiil (câe ve etâ) ve ters yönler: Sâffât'ta İbrâhim'in kendisi tarif ediliyor, Şuarâ'da İbrâhim bir ölçü koyuyor. Sâffât'de bu örtüşme zaten kaydedilmişti ve oraya dayanıyorum.

سَلِيم — kök س-ل-م: sağlam olmak, kusursuz olmak, esenlikte olmak. Kök Kāf'de, Cin'de ve Bakara'de çözümlendi. Aynı kökten selâm (esenlik), silm (barış), islâm (teslim olmak).

Fa'îl vezni Arapçada hem etken hem edilgen anlam taşıyabilir ve Sâffât'de bu kelime için nakledilen anlamlar tablo hâlinde verilmişti. Tekrarlamıyorum; özeti şudur: kusursuz, hastalıksız, sağlam (asıl anlam) ya da teslim olmuş (ikinci anlam).

Buraya eklenecek olan bir siyak gözlemidir ve kendi okumam olarak kaydediyorum: selîm kelimesinin asıl anlamı hastalıksızlıktır. Ve dokuz ayet önce hastalık geçmişti: ve izâ maridtü fe-hüve yeşfîn (80). Yani sûre, bedenin hastalığını ve şifasını anlattıktan sonra, kalbin sağlamlığını ölçü olarak koyuyor. Bu bağın kastedildiği metinde söylenmiyor; iki kelimenin aynı anlam alanından geldiği ve dokuz ayet arayla durduğu ise metin verisidir.

Kalbin neyden salim olacağı ayette söylenmiyor. Nakledilen izahlar: şirkten, nifaktan, kinden, dünya sevgisinden. Ayette bir sınır yok; bu yüzden tercih dayatmıyorum. Kaydedilecek olan şudur: ölçü bir amel değil, bir hâldir — ve o hâl "getirilen" bir şeydir.