وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَمَا فُعِلَ بِأَشْيَاعِهِم مِّن قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا۟ فِى شَكٍّ مُّرِيبٍ
Ve hîle beynehüm ve beyne mâ yeştehûne kemâ fuıle bi-eşyâıhim min kabl, innehüm kânû fî şekkin mürîb
"Artık kendileriyle arzuladıkları şey arasına perde çekilmiştir — daha önce benzerlerine yapıldığı gibi. Çünkü onlar derin bir şüphe içindeydiler."
Kökün somut anlamı: dönmek, değişmek; ve iki şeyin arasına girmek. Hâle beyne'ş-şey'eyn — iki şeyin arasına girdi, ayırdı. Ve aynı kökten hâil — perde, engel; havl — bir şeyin çevresi, ve yıl (dönen zaman).
Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: sûre, son cümlesinde de fâili söylemiyor. Otuz birinci ayette mevkūfûn (durdurulmuşlar), otuz sekizincide muhdarûn (getirilenler), elli birincide ühızû (yakalandılar) vardı. Elli dördüncü ayette hîle (araya girildi). Dört edilgen fiil, sûrenin son bölümüne dağılmış.
ش-ه-و — kök: şiddetli istek, iştah. Ve fiil VIII. bâbdadır (iştehâ): isteği kendi üzerine almak, arzulamak.
Ve nesnenin belirsiz bırakılması kaydedilmeye değer: mâ yeştehûn — "arzuladıkları şey". Ne olduğu söylenmiyor. Yani cümle bir tek nesneyi değil, arzunun tamamını kapsıyor.
Bu belirsizlik, sûrenin baştan beri saydığı şeylerle birleşiyor ve bunu kendi okumam olarak kaydediyorum: sûre boyunca elde tutulan şeyler sayılmıştı — bahçeler, yollar, mallar, evlatlar, madenler, yapılar. Kapanış cümlesi bunların hiçbirini adlandırmıyor; hepsini tek bir belirsiz ifadeye topluyor. Ve söylediği şey, kaybedildikleri değil — araya girildiği. Yani nesne yok olmuyor; ona ulaşma imkânı kesiliyor.
أَشْيَاع — şî'anın çoğulu; kök ش-ي-ع: birinin ardınca gitmek, ona tâbi olmak, yayılmak. Şî'a — bir kişinin ya da görüşün etrafında toplanan grup. Ve şâia (yayılan haber) de bu köktendir.
Kelimenin çevirisi kaydedilmelidir: "benzerleri" ya da "aynı yolu tutanlar". Yani kastedilen bir soy ya da millet değil — aynı tavrı paylaşanlar.
STYLE gereği bir kayıt: ayetin tarif ettiği şey bir vasıftır. Belirli bir topluluk hakkında toptan hüküm kurulmuyor; kim o vasfı taşırsa ona dahildir.
Ve cümle, sünnet fikrini bir kez daha kuruyor: kemâ fuıle … min kabl — "önce yapıldığı gibi". Ğâfir (Mü'min) 40/85'te sünnetallâhi'lletî kad halet fî ıbâdih ayrıntılı işlendi ve Fâtır (Melâike) 35/43'te (fe-len tecide li-sünnetillâhi tebdîlâ) aynı kavram işlendi. Oraya dayanıyorum.
Buraya ait olan fark kaydedilmelidir ve bunu kendi okumam olarak veriyorum: Ğāfir ve Fâtır kuralı adlandırıyor — sünnetallâh diyor. Sebe' kuralı adlandırmıyor; sadece benzetiyor: "önce yapıldığı gibi." Yani aynı süreklilik, bir kavram olarak değil bir karşılaştırma olarak veriliyor.
Yirmi birinci ayette ayrım iman ile şekk arasında kurulmuştu: li-na'leme men yü'minü bi'l-âhırati mimmen hüve minhâ fî şekk. Elli dördüncü ayet aynı kelimeyle kapanıyor.
| Ayet | İfade | İşi |
|---|---|---|
| 21 | Hüve minhâ fî şekk | Ayrımın ölçüsü — iki gruptan biri |
| 54 | Kânû fî şekkin mürîb | Sonucun gerekçesi — kapanış hükmü |
Sûre, ortasında koyduğu ölçüyü sonunda hüküm olarak kullanıyor. Bu, sûre içinde doğrulanabilir bir bağdır.
مُرِيب — kök ر-ي-ب: şüphe, tereddüt, huzursuz kuşku. IV. bâbdan ism-i fâil: şüpheye düşüren, huzursuz eden.
Ve terkip kaydedilmeye değer: şekkin mürîb — "şüphelendiren şüphe". Aynı anlam alanından iki kelime yan yana konmuş.
Dilciler şekk ile reyb arasında bir fark kaydeder: şekk, iki ihtimalin eşitliğidir — bilgi eksikliği. Reyb ise huzursuzluk taşıyan şüphedir — kişiyi rahatsız eden, içine kurt düşüren kuşku.
Ve terkibin yaptığı iş şudur ve bunu kendi okumam olarak kaydediyorum: sûre, kapanışta bir inkâr teşhisi koymuyor. Koyduğu teşhis şüphedir — ve şüphenin türü belirtiliyor: rahatsız eden, huzursuz kılan bir şüphe.
Yani sûre, karşı tarafı emin bir inkârcı olarak değil, tereddüt içinde olan biri olarak bırakıyor. Ve bu, yirmi dördüncü ayetteki tavırla tutarlıdır: orada da kesin hüküm verilmemiş, iki ihtimal yan yana konmuştu. Sûre başladığı yerde bitiyor: hüküm ertelenmiş, muhakeme muhataba bırakılmış.