Sâffât 103-107. ayetler

Fe-lemmâ eslemâ ve tellehû li'l-cebîn · Ve nâdeynâhü en yâ İbrâhîm · Kad saddakte'r-ru'yâ, innâ kezâlike neczi'l-muhsinîn · İnne hâzâ le-hüve'l-belâü'l-mübîn · Ve fedeynâhu bi-zibhın azîm

"İkisi de teslim olup onu alnı üzere yatırınca — ona seslendik: 'Ey İbrâhim! Rüyayı doğruladın. Biz iyilik edenleri işte böyle karşılıklandırırız. Bu, gerçekten apaçık bir imtihandı.' Ve ona büyük bir kurbanlık fidye verdik."

Ve fiilin ikil olması bu bölümün en önemli dizim verisidir.

Eslemâ — esleme (teslim oldu) fiilinin ikil kipi: "ikisi teslim oldu".

Yani metin teslimiyeti tek kişiye değil, ikisine birden nispet ediyor. Bu, yüz ikinci ayetteki danışmanın karşılığıdır: baba sordu, oğul cevap verdi, ikisi birden teslim oldu.

Ve kök س-ل-م sûrede burada dördüncü işini görüyor. Yukarıda (84. ayet bölümünde) tablo hâlinde verildi. Buraya eklenecek olan: yirmi altıncı ayetteki müsteslimûn (mecburen teslim olanlar) ile buradaki eslemâ (isteyerek teslim olanlar) aynı kökten iki zıt hâldir. Bu, metinden doğrulanabilir bir karşıtlıktır.

Lemmâ — "…-ınca". Arapçada zaman şartı bildirir ve cevabını gerektirir. Ve burada cevap cümlesi üzerinde bir dizim tartışması vardır:

İki çözüm de nakledilir. Ve birinci çözüm anlamca kayda değerdir — kendi okumam olarak: cevabın söylenmemesi, sahnenin tam o noktada kesildiğini gösteriyor. Ne olduğu anlatılmıyor.

Ve bu, Kur'an'ın en az kelimeyle en çok şey anlatan yerlerinden biridir.

Telle — kök ت-ل-ل. Ve kelime Kur'an'da yalnızca burada geçer.

Dilcilerin verdiği anlam: birini yere yıkmak, yatırmak, yüzükoyun devirmek. Tell — tümsek, toprak yığını (Türkçedeki "tepe" fikri). Dilcilerin kurduğu bağ: telle, birini toprağa (tümseğe) sermektir. Bu bağı nakil olarak veriyorum.

el-Cebîn — kök ج-ب-ن. Bu kök bu tefsirde ilk kez çözümleniyor.

Dilcilerin verdiği anlam: cebîn, alnın yan tarafı — şakak ile alnın birleştiği bölge. İnsanın iki cebîni vardır (sağ ve sol); ortadaki düz bölgeye cebhe (alın) denir.

Aynı kökten cübn — korkaklık. Dilciler bağı şöyle kurar: korkan kişinin yüz rengi ve ifadesi değişir. Bu bağı nakil olarak veriyorum; kesin hüküm vermiyorum.

Ve kelimenin seçimi bütün sahneyi taşıyor — kendi okumam olarak kaydediyorum:

Ayet "onu yatırdı" demiyor, "onu şakağı üzerine yatırdı" diyor. Bu, yüzün yana çevrilmesi demektir.

Ve bunun tek bir sonucu var: yüz yüze bakışma kesiliyor. Bir insanı sırtüstü yatırırsanız yüzü size döner; yan çevirirseniz dönmez. Kelime, bir bakışmanın kesildiğini bildiriyor.

Bunu bir kasıt iddiası olarak sunmuyorum; kaydettiğim şey, kelimenin alın (cebhe) değil şakak (cebîn) olmasıdır ve bu, metinden doğrulanabilir bir seçimdir.

Yüz üçüncü ayet bir lemmâ cümlesiyle başlıyor ve cevabı gelmiyor.

Metin şunu yapıyor:

Kendi okumam olarak kaydediyorum: anlatı, olayın doruk noktasında kesiliyor ve oradan sonrasını hiç anlatmıyor. Yüz dördüncü ayet doğrudan sese geçiyor. Yani okuyucu, sahnenin en gergin anında bırakılıyor ve o an hiçbir zaman tamamlanmıyor.

Ve bu, klasik dönemde de fark edilmiş bir olgudur: lemmânın cevabının hazfedilmesi, nahivcilerin çoğunun tercih ettiği çözümdür ve gerekçesi tam olarak budur — söylenmeyen şey, söylenebilecek her şeyden daha ağırdır.

Bu tefsirde o boşluk doldurulmuyor. Klasik kaynaklarda bıçağa, yatırılma biçimine, konuşulan sözlere dair anlatılan ayrıntılar İsrâiliyat kaynaklıdır ve aktarılmıyor.

Nâdeynâ — kök ن-د-و/ن-د-ي. Ve yetmiş beşinci ayetle bağı yukarıda tablo hâlinde verildi: Nûh bize seslendi, İbrâhim'e biz seslendik.

En — burada en-i tefsîriyye (açıklayıcı en). Nahivciler bunu "yani" diye karşılar: bir söz bildiren fiilden sonra gelip sözün içeriğini açar. Yani "ona seslendik — yani: ey İbrâhim!"

Ve dikkat: adıyla çağrılıyor. Sûrenin peygamber dizisinde bir peygamberin doğrudan nidâ ile adının çağrıldığı tek yer burasıdır. Bu, metinden sayılabilir bir olgudur.

Saddaka — kök ص-د-ق, II. bâb: doğrulamak, tasdik etmek.

Ve kelime sûrede üçüncü kez geçiyor:

Üç geçiş, aynı kök. Bu bir metin verisidir.

Ve fiilin anlamı burada kayda değer — kendi okumam olarak: tasdîk, bir sözü doğru saymak değil yalnızca; doğru çıkarmaktır. Arapçada saddaka'l-va'de — "vaadini gerçekleştirdi" anlamına gelir. Yani "rüyayı doğruladın" demek, "rüyanın söylediğini gerçek kıldın" demektir.

er-Ru'yâ — kök ر-أ-ي: uykuda görülen. Ve yüz ikinci ayette geçen erâ fi'l-menâm ifadesi burada tek kelimeye indiriliyor: er-ru'yâ.

Ve dizimde bir kayıt var: ayet "emri yerine getirdin" demiyor, "rüyayı doğruladın" diyor. Yani söz konusu olan şeyin adı rüya olarak kalıyor. Bu, yüz ikinci ayette kaydedilen ayrımla tutarlıdır: baba rüyadan söz etmişti, oğul emir demişti, metin rüya diyor.

Ve bu, dizideki en dikkat çekici yapı olgusudur.

Kalıp normalde kıssanın sonunda gelir (80, 110, 121, 131). Burada kıssanın ortasında geliyor — üstelik kıssa henüz bitmemiştir (107. ayette fidye verilecek, 112'de İshak müjdelenecek).

Bu, metinden doğrulanabilir bir olgudur ve dizideki tek istisnadır.

Kendi okumam olarak kaydediyorum ve bağlayıcı değildir: kalıbın buraya konması, ödülün fidyeden önce verildiğini gösteriyor. Yani karşılık, kurbanın gerçekleşmesine bağlanmıyor; teslimiyetin kendisine bağlanıyor. Ve yüz yedinci ayetteki fidye, ödülün kendisi değil ödülün ardından gelen bir ek oluyor.

Dizim yine üç pekiştirmeli: inne + lâm + hüve (zamîru'l-fasl). Altmışıncı ayetle birebir aynı yapı: inne hâzâ le-hüve'l-fevzü'l-azîm.

Aynı kalıp, iki ayrı hüküm. Bu, metinden sayılabilir bir tekrardır.

Belâ — kök ب-ل-و: denemek, sınamak. Ve kökün Arapçada iki yönü vardır ve ikisi de Kur'an'da kullanılır: belâ, hem nimetle hem sıkıntıyla sınamaktır. Kur'an: ve neblûküm bi'ş-şerri ve'l-hayri fitne (Enbiyâ 21/35).

Ve dilcilerin kaydettiği ikinci bir anlam dalı vardır: beliye — eskimek, yıpranmak. Bağ şöyle kurulur: sınama, sınananı yıpratır. Bu bağı nakil olarak veriyorum.

el-Mübîn — kök ب-ي-ن: apaçık, ayırt edici. Kelime sûrede beş kez geçiyor: 15 (sihrun mübîn), 106 (burası), 113 (zâlimün li-nefsihî mübîn), 117 (el-kitâbe'l-müstebîn — aynı kökten), 156 (sultânün mübîn).

Ve bu ayetin kimin hakkında olduğu ihtilaflıdır:

İkisi de aynı yere varıyor. Ayrıca kimin imtihanı olduğu da belirtilmiyor — babanın mı, oğlun mu, ikisinin mi. Metin belirtmiyor ve ben belirtmiyorum; ama yüz üçüncü ayetteki ikil fiil (eslemâ) ikisini birden işaret ediyor.

Fedeynâ — kök ف-د-ي: birinin yerine bir bedel vererek onu kurtarmak. Fidye — kurtarma bedeli; fidâ — bedel. Kök Muhammed 47/4'te (fe-immâ mennen ba'dü ve immâ fidâen) ve Meâric 70/11-14'te (yeveddü'l-mücrimü lev yeftedî min azâbi yevmeizin bi-benîh) işlendi.

Ve Meâric'teki ayetle karşılaştırma kayda değer — bu bir metin verisidir:

İki ayet aynı kökü kullanıyor ve yönler tam ters. Birinde insan çocuğunu bedel yapmak istiyor; ötekinde çocuğun kendisi için bedel veriliyor. Bu bağı metnin kurup kurmadığı söylenemez; kök ortaklığı ise veridir.

Zibh — kök ذ-ب-ح. Ve kelime zebh değil zibh okunuyor ve bu fark anlamlıdır:

Arapçada fi'l vezni çoğu zaman "fiilin nesnesi olan şey" bildirir (rakm — yazma / rikm; hıml — yük). Yani ayet bir fiilden değil, bir hayvandan söz ediyor.

Bu bir dil verisidir ve kaydedilmelidir: ayet ne olduğunu (hangi hayvan) söylemiyor, ama bir canlının kastedildiğini kelime kalıbıyla bildiriyor.

Azîm — kök ع-ظ-م: büyük, ulu. Ve "büyük"ün ne demek olduğu üzerinde ihtilaf vardır:

Klasik tefsirlerde bunların hepsi nakledilir. Tercih dayatmıyorum.

Kendi okumam olarak yalnız şunu kaydediyorum: sûre azîm sıfatını iki yerde daha kullanıyor — el-kerbi'l-azîm (76, 115) ve el-fevzü'l-azîm (60). Üç kullanımın üçü de bir ölçek bildiriyor: büyük sıkıntı, büyük kurtuluş, büyük kurbanlık. Bu bir kelime sayımıdır.