Sâffât 22-26. ayetler

Uhşürû'llezîne zalemû ve ezvâcehüm ve mâ kânû ya'büdûn · Min dûni'llâhi fe'hdûhüm ilâ sırâti'l-cahîm · Ve kıfûhüm, innehüm mes'ûlûn · Mâ leküm lâ tenâsarûn · Bel hümü'l-yevme müsteslimûn

"Toplayın zulmedenleri, eşlerini ve Allah'tan başka taptıklarını; onları cehennemin yoluna götürün. Ve durdurun onları — çünkü sorguya çekilecekler. — Ne oldunuz, birbirinize yardım etmiyorsunuz? — Hayır, bugün onlar teslim olmuşlardır."

Yirmi ikinci ayetle birlikte anlatım biçimi değişiyor: haber cümlelerinden emir cümlelerine geçiliyor.

Üç emir üst üste ve muhatabı hiçbirinde söylenmiyor. Klasik tefsirlerde emirlerin meleklere yöneltildiği yaygın olarak söylenir; ama ayet bunu belirtmiyor ve ben bir isim vermiyorum.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: muhatabın adlandırılmaması sahneyi görsel hâle getiriyor. Emri duyuyoruz, veren belli, alan belirsiz — ve bu, emrin hemen yerine geldiği izlenimini kuruyor. Aradaki adım anlatılmıyor.

Kök ح-ش-ر: dağınık olanı bir yere sürüp toplamak. Kelimenin somut kullanımı savaş ve sürgün bağlamındandır: bir topluluğu yerinden kaldırıp bir yere sevk etmek. Kök Kāf 50/44'te (zâlike haşrun aleynâ yesîr) ve Haşr'de işlendi.

Ve kelimenin içinde zorlama vardır: haşr, davet değil sevktir.

Kök ز-و-ج. Ve kelimenin buradaki anlamı üzerinde ihtilaf vardır:

Vâkıa'de ezvâc kelimesinin "sınıf" anlamı işlendi. Bu üç görüş de klasik kaynaklarda nakledilir; tercih dayatmıyorum. Ayet belirtmiyor.

Ve bir kayıt gerekiyor — STYLE gereği: birinci görüş benimsense bile ayet "eşler birbirinin günahını taşır" demiyor. Toplananların ortak yanı, ayetin kendi ifadesiyle, zulmetmiş olmalarıdır — ellezîne zalemû. Vasıf ortaktır, akrabalık değil.

Dikkat: men değil mâ. Yani "taptıkları kimseler" değil, "taptıkları şeyler". Arapçada mâ akılsız varlıklar için kullanılır.

Bu, doksan beşinci ayetle bağlanacak: e-ta'büdûne mâ tenhıtûn — "yonttuğunuz şeye mi tapıyorsunuz?" Aynı edat, aynı iş.

Ve sûre bu tercihi tutarlı biçimde sürdürüyor: taptıkları şeyler mâ ile, kendileri ellezîne ile anılıyor. Bu, sayılabilir bir dil verisidir.

Ve bu, sûrenin en sert kelime seçimlerinden biridir.

هَدَىٰ — kök ه-د-ي: bir yola iletmek, kılavuzluk etmek. Kök Fâtiha'de (ihdine's-sırâta'l-müstakīm) çözümlendi ve orada kaydedildiği gibi kelimenin merkezinde yol gösterme ve o yolda götürme vardır.

Kur'an'da bu fiil neredeyse her yerde olumludur. Burada cehennemin yoluna iletmek için kullanılıyor.

Ve tamlama da aynı tersine dönüşü taşıyor:

Aynı fiil, aynı kelime (sırât), zıt yön.

Bu, Arap belâgatinde tehekküm (alaylı üslup) diye adlandırılır: bir kelimeyi zıt bağlamda kullanarak keskinlik üretmek. Vâkıa bölümünde nüzül (ikram) kelimesinin azap için kullanılması aynı yöntemin bir başka örneğiydi ve Vâkıa'de işlendi.

el-Cahîm — kök ج-ح-م: ateşin kızgın biçimde tutuşması. Cahmetü'n-nâr — ateşin en kızgın hâli. Ve bu kelime sûrede altı kez geçiyor (23, 55, 64, 68, 97, 163) — sûrenin en çok tekrarlanan mekân adıdır.

وَقَفَ — kök و-ق-ف: durmak, durdurmak. Ve fiil burada geçişli kullanılmış: kıfûhüm — "onları durdurun".

Dizim nüktesi ve kendi okumam: yirmi üçüncü ayette götürme emri verilmişti; yirmi dördüncü ayette durdurma emri geliyor. Yani sevk yarıda kesiliyor. Cehennemin yoluna götürülüyorlar ama tam varmadan durduruluyorlar.

Sebebi hemen söyleniyor: innehüm mes'ûlûn — "çünkü sorguya çekilecekler". Yani duraklama bir sorgu için.

Mes'ûl — kök س-أ-ل: sormak. İsm-i mef'ûl: sorulan, kendisinden hesap istenen. Kur'an bu kelimeyi başka yerde de kullanır: ve kıfûhüm sahnesi dışında, inne's-sem'a ve'l-basara ve'l-fuâde küllü ülâike kâne anhü mes'ûlâ (İsrâ 17/36).

Ve neyin sorulacağı burada söylenmiyor. Yirmi beşinci ayet bir soru getiriyor ama o soru bir bilgi sorusu değil.

Mâ leküm — "ne oldunuz size?" Arapçada şaşkınlık ve kınama bildiren bir kalıp. Sûrede iki kez daha geçecek: 92 (mâ leküm lâ tentıkūn — putlara), 154 (mâ leküm keyfe tahkümûn — inkârcılara).

Üç geçişin üçü de bir işlevsizlik sorusudur ve bu, sayılabilir bir tekrardır. İkisi tapılana, biri tapana yöneltiliyor — ve ikisinde de cevap gelmiyor.

Tenâsarûn — kök ن-ص-ر, VI. bâb (تَفَاعُل): karşılıklılık. Tenâsara — birbirine yardım etti. Aslı tetenâsarûn, bir tâ düşmüştür.

VI. bâbın seçimi kayda değer: soru "size kim yardım edecek?" değil, "birbirinize niye yardım etmiyorsunuz?". Yani dışarıdan bir kurtarıcı sorulmuyor; kendi aralarındaki dayanışma soruluyor.

Ve bu, dünyadaki durumlarının aynasıdır — kendi okumam olarak: yirmi ikinci ayette birlikte toplanmışlardı (kendileri, eşleri, taptıkları). Toplu geldiler ama toplu bir şey yapamıyorlar.

Bel yine idrâb: soruyu bırakıp durumu bildiriyor. Soruya cevap verilmiyor; cevabın imkânsızlığı bildiriliyor.

مُسْتَسْلِم — kök س-ل-م, X. bâb. Kök Bakara, Kāf ve Hucurât'de çözümlendi: sağlam olmak, eksiksizlik, teslim olmak.

X. bâbın buradaki işi: istesleme — kendini tamamen teslim etti, karşı koymaktan vazgeçti. Savaş dilinden gelen bir kelimedir: silahı bırakmak.

Ve sûre içindeki karşıtlık çok belirgin — bu bir metin verisidir:

Aynı kök, aynı sûre, iki uç. Yirmi altıncı ayette teslim bir yenilgidir; yüz üçüncü ayette bir tercihtir. Sûre kelimeyi iki kez kullanıp arasındaki farkı sahneye yaptırıyor.

el-Yevme — "bugün". Zarfın öne alınması vurgu kuruyor: dün değil, bugün. Dün direniyorlardı.