Sâffât 83-87. ayetler

Ve inne min şîatihî le-İbrâhîm · İz câe rabbehû bi-kalbin selîm · İz kāle li-ebîhi ve kavmihî mâzâ ta'büdûn · E-ifken âliheten dûna'llâhi türîdûn · Fe-mâ zannüküm bi-rabbi'l-âlemîn

"Onun yolundan gidenlerden biri de İbrâhim'dir. Hani Rabbine tertemiz bir kalple gelmişti. Hani babasına ve kavmine demişti ki: 'Siz neye tapıyorsunuz? Allah'tan başka birtakım uydurma ilahlar mı istiyorsunuz? Peki âlemlerin Rabbi hakkında zannınız nedir?'"

Şîa — kök ش-ي-ع. Ve kökün asıl anlamı kayda değer: yayılmak, dağılmak, çoğalmak. Şâa'l-haber — haber yayıldı; eşâa — yaydı. Buradan şîa doğar: bir kişinin etrafında toplanıp onun görüşünü yayan topluluk.

Yani kelimenin merkezinde iki şey var: bir kişiye tâbi olmak ve o kişinin işini yaymak.

Kur'an kelimeyi hem olumlu hem olumsuz kullanır: ve lekad ehleknâ eşyâaküm (Kamer 54/51) — "sizin benzerlerinizi helâk ettik"; ve Kasas 28/15'te bir kişi min şîatihî (onun tarafından olanlardan) diye anılır.

Zamir kime dönüyor? Şîatihî — "onun şîasından". Ve bu üzerinde ihtilaf vardır:

Birinci görüş nahiv bakımından daha yakındır (zamir en yakın merci'e döner) ve klasik tefsirlerde daha yaygın olarak nakledilir. İkincisi de nakledilir. Tercih dayatmıyorum.

Ve bir kayıt kendi okumam olarak: kelime seçimi, dizinin zincir oluşunu bildiriyor. İbrâhim ayrı bir başlangıç değil, bir devam olarak takdim ediliyor. Otuz yedinci ayette Peygamber için ve saddeka'l-mürselîn ("elçileri doğruladı") denmişti; burada da bir peygamber öncekine bağlanıyor. Sûre boyunca kurulan şey, ayrı ayrı kahramanlar değil, tek bir hat.

Ve bu, sûrenin en çok anılan ifadelerinden biridir.

Câe … bi- — Arapçada "bir şeyi getirmek" bildiren kalıp. Yani "geldi" değil, "getirdi". Câe bi-kalbin selîm — kalbini getirdi.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: kalıp bir sunma fikri taşıyor. Otuz yedinci ayette Peygamber için câe bi'l-hakk ("gerçeği getirdi") denmişti — aynı kalıp. Sûre iki yerde de aynı yapıyı kullanıyor: kişi bir şey getiriyor. Biri gerçeği, öteki kalbini.

Selîm — kök س-ل-م. Ve bu, sûrenin s-l-m kökünü kullandığı üçüncü yerdir:

Bu, sayılabilir bir olgudur ve sûrenin en yoğun köklerinden biri olduğunu gösteriyor.

Fa'îl vezni Arapçada hem etken hem edilgen anlam taşıyabilir. Buradaki selîm için nakledilen anlamlar:

Klasik tefsirlerde bu anlamların hepsi nakledilir ve çoğu müfessir bunları birbirini tamamlayıcı sayar. Bir tercih dayatmıyorum.

Ve Kur'an içi bağ: illâ men ete'llâhe bi-kalbin selîm (Şuarâ 26/89). Aynı terkip, aynı fiil kalıbı (etâ … bi-). Ve orada söz yine İbrâhim'in ağzındandır. Bu bir metin verisidir.

Kalb — kök ق-ل-ب: çevirmek, ters yüz etmek. Kökün bu anlamı Kāf ve Bakara'de işlendi. Yani organın adı, "dönen, hâlden hâle geçen" demektir. Selîm sıfatının bu köke verilmesi kayda değer: sürekli değişen bir şeyin sağlam kalması isteniyor.

İbrâhim'in ilk sözü bir sorudur. Ve soru bilgi istemiyor.

Arapçada buna istifhâm-ı inkârî (inkâr sorusu) ya da tevbîh (azarlama sorusu) denir: cevabı bilinen bir şeyi sormak, muhatabı kendi cevabıyla karşı karşıya bırakmak içindir.

Ve dikkat: men ta'büdûn (kime tapıyorsunuz) değil, mâzâ ta'büdûn (neye tapıyorsunuz). Yirmi ikinci ayette de aynı edat kullanılmıştı: ve mâ kânû ya'büdûn. Sûre, tapılan şeyleri tutarlı biçimde akılsız varlık edatıyla anıyor. Bu sayılabilir bir dil verisidir.

Li-ebîhi ve kavmihî — "babasına ve kavmine". Sıra kayda değer: önce baba, sonra kavim. En yakından başlıyor.

Ve bu ayet, sûrenin dizim bakımından en yoğun cümlelerinden biridir.

Normal sıra şu olurdu: e-türîdûne âliheten ifken dûna'llâh. Ayette sıra tamamen değişmiş:

Yani fiil en sona atılmış ve ifk kelimesi en başa alınmış.

Arapçada öne alma (takdîm) vurgu ve hasr kurar. Yani cümlenin ağırlık merkezi "istiyor musunuz?" değil, "uydurma mı?" oluyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: soru "tapıyor musunuz?" değil; "uydurma bir şeyi mi istiyorsunuz?" Vurgu fiile değil, nesnenin niteliğine biniyor. İbrâhim tapmayı değil, tapılanın cinsini sorguluyor.

İfk — kök أ-ف-ك: bir şeyi yönünden çevirmek, ters çevirmek. Efeke — çevirdi; me'fûk — aklı çevrilmiş. Kur'an'da aynı kök Zâriyât 51/9'da işlendi: yü'fekü anhü men ufik — "ondan çevrilen çevriliyor".

Ve kökün resmi kayda değer: ifk, "yalan" demek değil tam olarak; "gerçeği ters yüz etmiş söz" demektir. Yalan uydurmadır; ifk, var olanı ters çevirmedir.

Ve kelime sûrede bir kez daha geçecek: elâ innehüm min ifkihim le-yekūlûn · veleda'llâh (151-152) — "onlar, uydurmalarından ötürü 'Allah doğurdu' diyorlar". İki geçiş de aynı işi yapıyor: bir nispet uydurmak. Bu, sayılabilir bir tekrardır.

Dûna'llâh — "Allah'ın dışında/berisinde". Dûn, Arapçada "aşağısında, berisinde" bildirir. Yirmi üçüncü ayette de geçmişti (min dûni'llâh).

Ve İbrâhim'in ikinci sorusu birincisinden farklı bir iş yapıyor.

Zann — kök ظ-ن-ن: kesin olmayan kanaat, sanma. Ama kök Arapçada iki yönlüdür: bazen "sanmak" (zayıf kanaat), bazen "kesinlikle bilmek" anlamına gelir. Kur'an'da her iki kullanım da vardır: ellezîne yezunnûne ennehüm mülâkū rabbihim (Bakara 2/46 — burada kesinlik).

Buradaki anlamı üzerinde nakledilenler:

İkisi de nakledilir; tercih dayatmıyorum. Cümle iki okumaya da açıktır.

Ve iki sorunun sırası kayda değer — kendi okumam olarak: birinci soru taptıklarını sordu (85-86); ikinci soru tapmadıklarını soruyor (87). Yani İbrâhim önce elde olanı, sonra elde olmayanı gösteriyor. Ve ikinci sorunun nesnesi bir isimle değil, bir tamlamayla veriliyor: rabbü'l-âlemîn — âlemlerin Rabbi. Karşı tarafın ilahları "âlihe" (çoğul, belirsiz), İbrâhim'in andığı ise "âlemlerin Rabbi" (tekil, kapsamlı).

Rabbü'l-âlemîn — sûrenin son ayetiyle aynı terkip: ve'l-hamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn (182). Sûre, İbrâhim'in ağzına koyduğu terkiple kapanıyor. Bu, metinden doğrulanabilir bir olgudur.