Sâd 1-3. ayetler

Sâd · Ve'l-Kur'âni zi'z-zikr · Beli'llezîne keferû fî izzetin ve şikāk · Kem ehleknâ min kablihim min karnin fe-nâdev velâte hîne menâs

"Sâd. Öğüt sahibi Kur'an'a andolsun. Hayır; inkâr edenler bir direnç ve bir ayrılık içindedir. Onlardan önce nice nesilleri helâk ettik; feryat ettiler, ama kaçış vakti değildi."

Hurûf-ı mukattaa Bakara 2/1'de geniş olarak, Kāf 50/1'de ise bu sûrenin kardeşi sayılabilecek bir açılış üzerinden işlendi. Oradaki kayıtlara dayanıyorum ve tekrarlamıyorum.

Özeti şudur ve burada aynen geçerlidir: bu harflerin anlamı kesin olarak bilinmiyor. Bir grup âlim anlamı Allah'a havale eder (tefvîz); açıklama arayan görüşler arasında metin içinden en çok destek bulan izah, harflerin Kur'an'ın ham maddesini göstererek meydan okumayı anlamlı kıldığı yönündeki izahtır.

Ve Kāf bahsinde kalın olarak düşülen kayıt burada da düşülmelidir: bu harfler üzerinden sayısal hesaplar, ebced ya da harf sayımı yapılmaz. Bu tefsirde o yola girilmiyor.

Sâd harfi için klasik kaynaklarda nakledilen tahminler vardır — sâdıkun (doğru söyleyen), sadaka (doğru söyledi) gibi kelimelerin ilk harfi olduğu söylenir. Bunları aktarıyorum ama hiçbirini benimsemiyorum, çünkü Bakara bahsinde kaydedildiği gibi bu yöntem sistematik değildir: aynı usul bütün harf gruplarına uygulandığında tutarlı sonuç vermiyor.

Kesin bilgi yoktur. Bu tefsirde harf için bir anlam üretilmiyor.

Metinden doğrulanabilir olan tek şey, Kāf bahsinde kaydedilen örüntüdür: harften sonra gelen ilk şey Kitap'tır, ve burada araya hiçbir şey girmiyor.

صٓ وَٱلْقُرْءَانِ ذِى ٱلذِّكْرِ

Yemin edilen şey Kur'an'dır ve bir sıfatla anılıyor: zi'z-zikr.

ذِكْر — kök ذ-ك-ر. Anmak, hatırlamak, hatırlatmak; ve buradan: öğüt, uyarı, bir topluluğun kendisiyle anıldığı şey — şeref, ad.

Tamlama iki türlü anlaşılmıştır ve ihtilaf gerçektir:

Tercih dayatmıyorum. Ama sûre içi bir veri kaydedilebilir: kelime sûrede yedi kez daha geçiyor (yukarıda tablolandı) ve son geçişi zikrun li'l-âlemîntir (87) — orada anlam açıkça "öğüt"tür. Sûre kendi içinde birinci anlamı destekliyor.

Kāf ile karşılaştırma kaydedilmelidir:

Kāf'de mecîd kökünün "genişlik ve bolluk" resmi işlendi; oraya dayanıyorum. İki sûre aynı yemin kalıbını kullanıp iki ayrı sıfat seçiyor: biri metnin kapsamını, öteki işini anıyor.

Arapçada yemin (kasem) bir cevap (cevâbü'l-kasem) ister: "…andolsun ki şöyledir." Burada açık bir cevap yok — tıpkı Kāf'ta olduğu gibi.

Kāf 50/1'de aynı mesele işlendi ve orada dört görüş tablolandı. Oraya dayanıyorum; burada Sâd'a özgü olan tabloyu veriyorum, çünkü Sâd'da görüşlerin dağılımı Kāf'takinden geniştir.

Bu ihtilafta tercih dayatmıyorum.

Ama Kāf bahsinde yapılan gözlemin benzeri burada da yapılabilir ve kendi okumam olarak kaydediyorum: altı görüşün altısı da cevabı bir doğrulama çevresinde arıyor — ya Kur'an'ın hak olduğu, ya yalanlayanın karşılığını bulduğu, ya haberin er geç bilineceği. Cevabın lafzı tartışmalı, yönü tartışmalı değil.

Ve son görüşün lafzî gücü kaydedilmelidir: eğer cevap 88. ayetse, sûrenin tamamı bir yeminin içine alınmış olur. Bu, sûrenin başıyla sonunu tek cümle yapan bir okumadır — bağlayıcı değildir, ama Arapça dizim açısından en az zorlanan seçenektir.

Bel (بل) idrâb edatıdır: önceki cümleden vazgeçip başka bir şeye geçmek. Kāf 50/2'de işlendi; orada iki türlü çalıştığı kaydedilmişti — ya öncekini iptal eder, ya öncekini bırakıp asıl meseleye atlar.

Burada ikincisidir ve etkisi Kāf'takiyle aynıdır: yemin edilir, cevabı verilmez, ve bel ile konu birden karşı tarafın hâline kayar. Metin kendi iddiasını savunmaya başlamıyor; doğrudan itirazın kendisini konu ediyor.

Ve sûre boyunca bel dört kez geliyor: 2 (beli'llezîne keferû), 8'de iki kez (bel hüm fî şekk, bel lemmâ yezûkū azâb), 60 (bel entüm lâ merhaben biküm). Dördü de bir düzeltme yapıyor: söylenen şeyin gerçek adını koyuyor.

Kökün somut anlamı: sertlik, katılık, aşınmazlık. Dilciler el-arzu'l-azâz der: sert, çorak, kazma girmeyen toprak. Kelimenin bütün türevleri bu resimden çıkar:

Kökün merkezinde bir şey var: bir şeye nüfuz edilememesi. Sert toprağa kazma girmez; azîz olana el uzatılamaz.

Ve kelime iki yöne çalışır:

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı sûrenin kendi kelime dağılımıdır: aynı kök ikinci ayette karşı taraf için, dokuzuncu ayette Allah için kullanılıyor — yedi ayet arayla. Yani metin, karşı tarafın izzet iddiasını anmasından hemen sonra izzetin gerçek yerini söylüyor.

Bir kayıt daha: fî izzetin tamlamasındaki فِى harfi önemlidir. "İzzetlidirler" denmiyor; "izzetin içindedirler" deniyor. Arapçada fî bir kabın içinde bulunmayı anlatır. Yani izzet burada onların sıfatı değil, içine girdikleri hâl olarak veriliyor. Bir tavır, bir pozisyon.

Kök Fussilet 41/52'de işlendi ve orada kaydedilen şuydu: "kök ش-ق-ق: yarmak, ikiye ayırmak… Şikāk, iki tarafın ayrı yarılara düşmesidir." Oraya dayanıyorum ve tekrarlamıyorum.

Buraya eklenecek olan, iki kelimenin yan yana konmuş olmasıdır: izzet ve şikāk.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: ikisi bir arada, tek bir tavrın iki yüzünü veriyor — sertlik ve kopukluk. Ve bu tarif, sûrenin bundan sonraki bütün diyaloglarını açıklıyor: dördüncü ayetten itibaren karşı tarafın söyledikleri hep bu iki kelimenin türevidir.

Fussilet'te şikāk kelimesi baîd (uzak) sıfatıyla gelmişti — orada ayrılığın mesafesi anılıyordu. Burada sıfat yok; onun yerine bir başka kelimeyle eşleştirilmiş. İki sûre aynı kelimeyi iki ayrı şeyle tamamlıyor.

كَمْ burada haberiyyedir — soru değil, çokluk bildirir: "nice…" Sayı verilmiyor, çokluk veriliyor.

قَرْن — kök ق-ر-ن: birleştirmek, yan yana koymak. Karn — aynı zamanda yaşamış, birbirine bitişik insan topluluğu; nesil, kuşak. Kelimenin kökündeki resim, insanların zaman bakımından bir arada bulunmasıdır.

Yani "nice nesil" derken anılan şey bir kavim adı değil, bir zaman dilimidir. Sûre henüz isim vermiyor; isimler on ikinci ayette gelecek.

Kök ن-د-ي: seslenmek, yüksek sesle çağırmak. Fiil nâdev — çağırdılar, feryat ettiler.

Ve nesnesi verilmiyor. Kimi çağırdıkları, ne dedikleri söylenmiyor. Bu bir eksiklik değil, bir tercih: çağrının içeriği değil, vaktinin geçmiş olması anlatılıyor.

لَاتَ — Arapçada nadir bir edattır. Lâ olumsuzluk edatına bir tâ eklenmiş biçimidir ve yalnızca zaman bildiren kelimelerle kullanılır. İşlevi: "artık o vakit değil".

Nahivciler bu edatın çalışmasında ayrılır ve ihtilaf teknik olmakla birlikte kaydedilmelidir:

Anlam üç görüşte de aynıdır ve tercih dayatmıyorum.

مَنَاص — kök ن-و-ص. Ve kökün somut anlamı kaydedilmeye değer: kaçmak, sıyrılıp kurtulmak, geri çekilmek. Nâsa yenûsu — kaçtı, uzaklaştı. Menâs — kaçış yeri, kaçış imkânı.

Dilciler kelimenin ilk kullanımının hayvan için olduğunu kaydeder: ürken hayvanın geri sıçrayıp kaçması. Yani kelimede bir ani irkilme ve kaçış hareketi var.

Cümlenin kurduğu resim şudur: feryat var, kaçacak yer yok, ve yokluğun sebebi mekân değil zaman. "Kaçacak yer yoktu" denmiyor; "kaçış vakti değildi" deniyor.

Üç ayet, bir sırayı kuruyor ve sıra sûrenin bütününü önceden haber veriyor:

Ve üçüncü ayetin söylediği şey bir tehdit değil, bir vakit bilgisidir. Feryat eden insanlar tarif ediliyor; itiraz ettikleri için değil, geç kaldıkları için bir şey elde edemiyorlar.

Kendi çıkarımım olarak kaydediyorum: ayetin üzerinde durduğu şey pişmanlığın kendisi değil, pişmanlığın zamanlaması. Aynı sözün bir vakit işe yaradığı, bir vakit yaramadığı söyleniyor. Bu, sûrenin sonundaki ba'de hîn ("bir süre sonra") ifadesiyle birlikte okunmalıdır: sûre bir süre kavramıyla açılıyor ve bir süre kavramıyla kapanıyor.