Sâd 23-24. ayetler

İnne hâzâ ahî lehû tis'un ve tis'ûne na'ceten ve liye na'cetün vâhıdetün fe-kāle ekfilnîhâ ve azzenî fi'l-hitâb · Kāle lekad zalemeke bi-suâli na'cetike ilâ niâcih, ve inne kesîran mine'l-huletâi le-yebğî ba'duhüm alâ ba'd, ille'llezîne âmenû ve amilü's-sâlihâti ve kalîlün mâ hüm, ve zanne Dâvûdü ennemâ fetennâhü fe'stağfera rabbehû ve harra râkian ve enâb

"'Bu benim kardeşimdir; onun doksan dokuz koyunu var, benimse bir tek koyunum. 'Onu da bana bırak' dedi ve sözde beni bastırdı.' Dâvûd dedi ki: 'Andolsun, senin koyununu kendi koyunlarına katmak istemekle sana haksızlık etmiş. Zaten ortakların çoğu birbirine haksızlık eder; iman edip iyi işler yapanlar hariç — ki onlar da ne kadar azdır.' Ve Dâvûd, kendisini sınadığımızı anladı; Rabbinden bağışlanma diledi, eğilerek yere kapandı ve döndü."

Davacı meseleyi anlatıyor ve anlatım kısa ve somut. Üç unsuru var:

نَعْجَة — dişi koyun. Çoğulu niâc. Kelime sahnede dört kez geçiyor (na'ceten, na'cetün, na'cetike, niâcihî) — yani bu kadar kısa bir kıssada aynı kelime dört kez.

تِسْعٌ وَتِسْعُونَ — doksan dokuz. Ve sayının seçimi kaydedilmeye değer: yuvarlak bir sayı değil, yüzün bir eksiği.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: rakam, isteğin mantığını görünür kılıyor. Doksan dokuzu olan kişinin bir tanesini istemesi, ihtiyaçla açıklanamaz. Sayı yüz olsaydı ihtiyaç fikri hiç doğmazdı; doksan dokuz seçilerek, isteğin tamamlama arzusundan doğduğu ima ediliyor. Bu bir yorumdur; ayet gerekçeyi söylemiyor.

أَكْفِلْنِيهَا — kök ك-ف-ل. Somut anlamı: bir şeyi üstlenmek, sorumluluğunu almak; birini himayesine almak. Kefil — bir başkasının yükünü üstlenen. Kifl — pay, hisse.

Fiil IV. bâbdadır ve "onu bana bırak, onu benim uhdeme ver" demektir. Yani istek, açık bir gasp dilinde kurulmamış; himaye ve devralma diliyle söylenmiş.

Bu kaydedilmeye değer: ekfilnîhâ nazik bir kelimedir. Ama davacı hemen ardından ikinci bir şey ekliyor.

عَزَّنِى — kök ع-ز-ز. İkinci ayette izzet olarak işlendi: sertlik, nüfuz edilemezlik.

Fiil geçişli olarak kullanıldığında anlamı: bana üstün geldi, beni yendi, bastırdı.

Ve zarf: fi'l-hitâb — "sözde", "konuşmada".

Yani şikâyetin ikinci parçası, isteğin kendisi değil, isteğin nasıl ileri sürüldüğüdür:

Ve şimdi yirminci ayetle bağ tamamlanıyor. Yukarıda tablolandı:

Bu, doğrulanabilir bir lafız ortaklığıdır ve kendi okumamı buna dayandırıyorum: dava, tam olarak Dâvûd'a verilen yeteneğin alanında açılıyor. Sözde bastırılmış biri, sözü ayırma yeteneği verilmiş birine geliyor. Anlatılan mesele bir koyun meselesi olarak başlıyor, ama şikâyetin ikinci yarısı bir söz meselesidir.

Ve şimdi ayetin en dikkatle okunması gereken yerine geliyoruz.

Dâvûd hüküm veriyor. Ve hükmün lafzı kesin: lekad zalemek — "andolsun sana haksızlık etti." Lâm + kad ile iki kez pekiştirilmiş.

Şimdi metinden doğrulanabilir olanı sıralıyorum:

İkinci satır, bu kıssanın çekirdeğidir ve tamamen lafza dayanır: ayette, ikinci davacının konuştuğuna dair tek bir kelime yoktur.

Ve Dâvûd'un cümlesinin biçimi bunu ayrıca gösteriyor: hüküm bir şart içermiyor. "Eğer anlattığın gibiyse" denmiyor; doğrudan lekad zalemek deniyor.

Klasik tefsirlerde bu nokta üzerinde durulur ve iki tavır nakledilir:

İki görüşü de aktarıyorum ve tercih dayatmıyorum. Ama şu kaydedilmelidir: her iki görüş de sınamanın yargı usulü ile ilgili olduğunda birleşir. Ayette, sınamayı başka bir konuya bağlayan hiçbir lafız yoktur.

Ve yargı usulüne dair bu ilke, İslâm hukuk literatürünün yerleşik kaidelerindendir: hâkim iki tarafı da dinlemeden hüküm vermez. Bu ilkenin bu ayetle ilişkilendirildiği klasik kaynaklarda nakledilir. Fıkhî ayrıntıya girmiyorum.

خُلَطَاء — tekili halît. Kök خ-ل-ط: karıştırmak. Halît — malı bir başkasınınkine karışmış olan, ortak. Dilciler kelimenin özellikle sürüsü başkasınınkiyle karışmış kimseler için kullanıldığını kaydeder.

Kelimenin seçimi sahneye uygundur: dava koyun davasıdır, ve huletâ tam olarak sürülerini birlikte otlatan kişilerdir.

Ve Dâvûd'un cümlesi bir tekil olaydan bir genel hükme geçiyor:

Kendi okumam olarak kaydediyorum: hüküm bir cümlede verilip üç cümlede genelleştiriliyor. Ve dördüncü cümle (ve kalîlün mâ hüm — "onlar ne kadar azdır") bir hayıflanma cümlesidir.

Ve buradaki mâ edatı, on birinci ayetteki cündün mâ ile aynı türdendir — te'kîd ve duygu bildiren bir edat. Orada küçümseme, burada azlığın vurgusu.

Ve le-yebğî ba'duhüm alâ ba'd ifadesi, yirmi ikinci ayette davacıların kullandığı lafzın birebir tekrarıdır (beğâ ba'dunâ alâ ba'd). Aynı kalıp, iki ayet arayla: biri şikâyet, öteki genel hüküm.

ظَنَّ — kök ظ-ن-ن. Kelime Arapçada iki yönde çalışır: zayıf ihtimal (zan) ve kesine yakın kanaat. Kur'an her ikisini de kullanır. Bağlam burada ikinciyi gerektirir — ardından gelen fiiller (bağışlanma dilemek, secdeye kapanmak) bir tereddüdün değil bir kanaatin sonucudur.

Bu yüzden kelimeyi "sandı" değil "anladı" diye karşılamak, müfessirlerin çoğunluğunun tercihidir. Karşı görüş de nakledilir; tercih dayatmıyorum.

فَتَنَّٰهُ — kök ف-ت-ن. Ve kökün somut anlamı Bürûc ve Zâriyât'de işlendi: altını ateşe sokup saf olanı curuftan ayırmak. Fitne — o ateş, o sınama.

Kökün resmi burada tam yerine oturuyor ve kendi okumam olarak kaydediyorum: fitne, bir cezalandırma değil bir ayırma işlemidir — ateş, altını yok etmez, içindekini gösterir.

Ve burada bir kelime bağı var: yirminci ayette Dâvûd'a fasle'l-hitâb (ayırma yeteneği) verilmişti. Yirmi dördüncü ayette Dâvûd'un kendisi bir fitne ile — yani bir ayırma işlemiyle — sınanıyor. İki kelime ayrı köklerden gelir (ف-ص-ل ve ف-ت-ن) ama ikisi de ayırma işi yapar. Bunu bir gözlem olarak veriyorum; lafız bağı değil, anlam bağıdır.

أَنَّمَا — "ancak, sadece". Yani anladığı şey şudur: olan biten yalnızca bir sınamadır. Davacılar, dava, koyun — hepsi bir sınamanın parçasıdır.

Üç fiil art arda geliyor ve sırası kaydedilmelidir:

خَرَّ — kök خ-ر-ر: yüksekten düşmek, yıkılırcasına inmek. Kelimenin sesinde de bu var: harîr — suyun akarken çıkardığı ses. Fiil bir kontrollü eğilmeyi değil, bir düşüşü anlatır.

رَاكِعًا — kök ر-ك-ع: eğilmek, bel bükmek. Mürselât 77/48'de bu kök işlendi ve orada bu ayet anıldı ("Ve rükû ederek yere kapandı" — Sâd 38/24). Oraya dayanıyorum.

Ve iki kelimenin bir arada gelmesi üzerinde durulur: harra (kapanmak) genellikle sâciden (secde ederek) ile gelir; burada râkian ile geliyor. Müfessirler bunu, rükû kelimesinin geniş anlamıyla (boyun eğme) açıklar — Murselât bahsinde kaydedildiği gibi kök "genel olarak boyun eğme" için de kullanılır.

أَنَابَ — kök ن-و-ب. Kāf'de işlendi: "inâbe, bir yere tekrar tekrar dönmektir; nevbet (sıra, dönüşümlü iş) aynı köktendir. Kökte tek seferlik bir dönüş değil, düzenli bir geri geliş vardır." Oraya dayanıyorum.

Ve on yedinci ayette Dâvûd zaten evvâb diye anılmıştı. Burada aynı vasfın fiili geliyor: enâb. Yani sıfat önce bildiriliyor, sonra işlerken gösteriliyor.

Alak 96/19'da tilâvet secdeleri işlenirken bu ayet anıldı ve orada kaydedilen şuydu: "İhtilaf başlıca iki yer üzerinedir: Sâd 38/24'teki secdenin tilâvet secdesi mi yoksa şükür secdesi mi olduğu…"

Oraya dayanıyorum ve fıkhî ayrıntıya girmiyorum. Kaydedilecek olan, mezhepler arasında bu ayetteki secdenin niteliği hakkında görüş farkı bulunduğudur.