Sâd 71-74. ayetler

İz kāle rabbüke li'l-melâiketi innî hâlikun beşeran min tîn · Fe-izâ sevveytühû ve nefahtü fîhi min rûhî fe-kaû lehû sâcidîn · Fe-secede'l-melâiketü küllühüm ecmaûn · İllâ İblîs, istekbera ve kâne mine'l-kâfirîn

"Hani Rabbin meleklere demişti ki: 'Ben çamurdan bir insan yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğimde, hemen ona secde ederek kapanın.' Bütün melekler, hepsi birden secde etti — İblîs hariç. O büyüklendi ve kâfirlerden oldu."

Bakara 2/30-34'te bu kıssa ayrıntılı olarak işlendi. Oraya dayanıyorum ve tekrarlamıyorum.

Bakara'da işlenenlerin özeti:

• Secdenin ibadet secdesi olmadığı konusunda geniş bir mutabakat vardır; emri veren Allah'tır, dolayısıyla itaat ya da isyan O'na yöneliktir. "İblîs'in reddettiği Âdem değil, emirdir."
• İstikbâr, büyük olmak değil, kendini büyük saymaktır. İstif'âl babı bir şeyi istemek ya da öyle saymak bildirir. "Kelimenin kendisi, kibrin bir gerçeklik değil bir zan olduğunu söylüyor."
• İblîs'in kâfir sayılması, bilgi eksikliğinden değildir: "küfür bilgi eksikliği değil, bilineni örtmektir… İblîs bilir ve buna rağmen reddeder."
• İblîs melek midir: Kehf 18/50'ye dayanarak müfessirlerin çoğunluğu onun cin olduğunu söyler.

Şimdi Sâd'a özgü olana geçiyorum. Ve fark, doğrulanabilir biçimde büyüktür.

Yani iki sûre aynı olayı iki ayrı yerinden tutuyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı yukarıdaki tablodur: Bakara kıssayı insanın ne olduğu üzerinden anlatıyor (halife, isimleri bilen). Sâd ise İblîs'in ne yaptığı üzerinden — ve yaptığı şeyin adı bir muhakeme hatasıdır.

Ve bu, sûrenin bütün konusuyla uyumludur: Sâd bir hüküm verme sûresidir. Dâvûd tek taraflı bilgiyle hükmetti; ateştekiler sonuçsuz çekişti; İblîs kendi kıyasıyla hükmediyor.

Ve şimdi sûrenin en dikkat çekici kelime dönüşlerinden birine geliyoruz. Yukarıda 38/7 bahsinde işlenmişti; burada tamamlıyorum.

Yedinci ayette karşı taraf demişti ki: in hâzâ illâ ihtilâk — "bu bir uydurmadan başka bir şey değil."

Yetmiş birinci ayette Allah kendini şöyle anıyor: innî hâlikun beşeran min tîn — "ben çamurdan bir insan yaratacağım."

İki kelime aynı kökten: خ-ل-ق. Yukarıda kökün iki dalı (yaratmak / uydurmak) dilcilerin kaydettiği şekilde işlendi.

Ve kök sûrede beş kez geçiyor:

Bir kök, beş geçiş, ve yalnız birincisi "uydurma" anlamında. Bu, metinden doğrulanabilir bir dağılımdır.

بَشَر — kök ب-ش-ر. Somut anlamı: deri, cildin dış yüzü. Beşere — cilt. Ve buradan: beşer — insan, derisi görünen varlık. Kur'an bu kelimeyi insanın maddî yönü için kullanır; insan ve âdem ise başka yönleri anar.

طِين — çamur: su ile karışmış toprak.

Kaydedilmeye değer: yaratılış anlatılırken malzeme anılıyor. Ve İblîs'in kıyası da tam olarak bu malzeme üzerinden kurulacak (76).

سَوَّىٰ — kök س-و-ي: denk kılmak, düzeltmek, biçimini tamamlamak. İnfitâr 82/7'de ve Şems'de bu kelime işlendi.

İnfitâr bahsinde kaydedilen şuydu ve bu ayet orada anıldı:

"Kur'an insanın yaratılışını anlatırken önce yaratma, sonra tesviye, sonra bir kabiliyetin verilmesi sırasını izler (Secde 32/9, Hicr 15/29, Sâd 38/72, A'lâ 87/2). Yani tesviye, ham maddenin iş görür hâle getirilmesi aşamasıdır."

Oraya dayanıyorum.

نَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِى — ve Tahrîm 66/12'de bu ifade işlendi. Oradaki kayıt: "Bu ifade Kur'an'da Âdem'in yaratılışı için de kullanılır (Hicr 15/29; Sâd 38/72). Aynı fiil, aynı tamlama." Oraya dayanıyorum.

Bir tenzih kaydı gereklidir ve Ğâfir (Mü'min) 40/7'de arş için düşülen kayıt burada da geçerlidir: "ruhumdan üfledim" ifadesi Allah'a cisim, parça ya da bölünme nispet edecek şekilde anlaşılamaz. Klasik tefsirlerde bu tür ifadeler için iki tavır nakledilir: lafzı olduğu gibi kabul edip keyfiyetini Allah'a bırakmak (tefvîz), ya da tamlamanın şeref ve nispet bildirdiğini söylemek (izâfet-i teşrîf) — "Allah'ın evi" (beytullâh*) tamlamasında olduğu gibi. İkisini de aktarıyorum, tercih dayatmıyorum.

وَقَعَ — kök و-ق-ع: düşmek, bir yere inmek. Emir: ka'û — düşün, kapanın.

Ve fiilin seçimi kaydedilmelidir: "secde edin" denmiyor, "secde ediciler olarak düşün" deniyor. Yani hem bir hareket (düşmek) hem bir hâl (sâcidîn) birlikte emrediliyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: emir, tereddüde yer bırakmayan bir dolaysızlık taşıyor. Ve fâ ile bağlanmış: üfleme biter bitmez.

Cümlede üç ayrı pekiştirme üst üste:

Arapçada bu iki te'kîdin (küll + ecma') birlikte kullanılması, istisnayı tamamen kapatır.

Ve hemen ardından bir istisna geliyor: illâ İblîs.

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı bu dizimdir: cümle önce bütün kapıları kapatıyor, sonra tek bir istisna açıyor. Bu, istisnanın tekilliğini ve olağandışılığını görünür kılan bir kuruluştur.

Bakara 2/34'te bu iki fiil işlendi. Oraya dayanıyorum.

Bakara'daki dizim: ebâ ve'stekbera ve kâne mine'l-kâfirîn — üç fiil. Sâd'daki dizim: istekbera ve kâne mine'l-kâfirîn — iki fiil.

Ebâ (kaçındı) Sâd'da yok. Bu, doğrulanabilir bir fark ve kendi okumam olarak kaydediyorum: Bakara eylemi ve gerekçesini ayrı ayrı sayıyor; Sâd doğrudan gerekçeyle başlıyor. Çünkü Sâd, o gerekçeyi birazdan İblîs'in kendi ağzından da verecek.

Ve Ğâfir (Mü'min) 40/56'da işlenen teşhis buraya doğrudan bağlanır. Oradaki kayıt şuydu:

"Ayet, tartışmanın görünen konusunu değil, arkasındaki isteği adlandırıyor… in fî sudûrihim illâ kibrun mâ hüm bi-bâliğîh — göğüslerinde ulaşamayacakları bir büyüklükten başka bir şey yok."

Ğâfir, tartışanların altında kibr olduğunu söylemişti. Sâd, aynı şeyi bir kıssayla gösteriyor: tartışmanın ilk örneğinde, altta yatan şey istikbârdır.

Ve Ğâfir'de kurulan tablo burada bir halka daha kazanıyor:

Dört geçiş, aynı yapı: bir yükselme iddiası ve gerçekleşmemesi. Bu tabloyu ben kuruyorum; ayetler birbirine atıf yapmıyor. Ama dördü de aynı iki sûrenin içindedir ve lafızları kısmen ortaktır (esbâb, bulûğ, âlîn).