Sâd 77-85. ayetler

Kāle fahruc minhâ fe-inneke racîm · Ve inne aleyke la'netî ilâ yevmi'd-dîn · Kāle rabbi fe-enzırnî ilâ yevmi yüb'asûn · Kāle fe-inneke mine'l-münzarîn · İlâ yevmi'l-vakti'l-ma'lûm · Kāle fe-bi-izzetike le-uğviyennehüm ecmaîn · İllâ ibâdeke minhümü'l-muhlasîn · Kāle fe'l-hakku ve'l-hakka ekūl · Le-emleenne cehenneme minke ve mimmen tebiake minhüm ecmaîn

"Dedi ki: 'Çık oradan; sen kovulmuşsun. Din gününe kadar lânetim üzerindedir.' Dedi ki: 'Rabbim! Öyleyse bana, diriltilecekleri güne kadar süre ver.' Dedi ki: 'Sen süre verilenlerdensin — bilinen vaktin gününe kadar.' Dedi ki: 'Senin izzetine andolsun ki, onların hepsini azdıracağım — ancak onlardan arıtılmış kulların hariç.' Dedi ki: 'İşte gerçek — ve ben gerçeği söylerim: cehennemi seninle ve onlardan sana uyanlarla dolduracağım.'"

Dokuz ayette beş konuşma sırası var ve hepsi kāle ile açılıyor:

Kendi okumam olarak kaydediyorum: karşılıklı konuşma, sûrede daha önce iki kez görülmüştü — mihrapta (21-26) ve ateşte (59-64). Bu üçüncüsüdür ve en uzunudur.

Ve üç sahne yan yana konduğunda bir sıra çıkıyor:

Bunu bir yapı gözlemi olarak veriyorum.

رَجِيم — kök ر-ج-م: taşlamak, taş atmak. Ve buradan: kovulmuş, taşlanarak uzaklaştırılmış.

Kelimenin somut anlamı bir topluluğun birini taş atarak sınır dışına sürmesidir. Bu, eski Arap toplumunda bilinen bir dışlama biçimidir.

فَٱخْرُجْ مِنْهَا — "çık oradan". Zamir (minhâ) neye dönüyor?

Tercih dayatmıyorum. Üç görüşte de anlatılan şey bir dışarı çıkarmadır — ve bu, racîm kelimesinin resmiyle uyumludur.

دِين — kök د-ي-ن: borç, karşılık, hüküm ve boyun eğme. Kökün merkezinde bir karşılık ilişkisi vardır: deyn — borç; dâne — hükmetti, karşılık verdi.

Ve yevmü'd-dîn — "karşılık günü". Fâtiha'de bu tamlama işlendi.

أَنْظَرَ — kök ن-ظ-ر. On beşinci ayette mâ yenzuru (beklemiyorlar) olarak geçmişti: bakmak ve beklemek.

IV. bâb: enzara — birine mühlet vermek, beklemesine izin vermek. Ticaret dilinde: borcu ertelemek. Kur'an bu anlamda da kullanır (Bakara 2/280 — fe-nazıratün ilâ meyseratin).

Ve kökün sûredeki üç geçişi kaydedilmeye değer:

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı bu üç geçiştir: aynı kök, sûrenin başında bir bekleyişi, sonunda bir mühleti bildiriyor. Ve on beşinci ayette bekleyenler süre istemiyordu — İblîs istiyor ve alıyor.

İblîs'in rabbi diye seslenmesi kaydedilmelidir. Bakara bahsinde kaydedildiği gibi İblîs Allah'ın varlığını inkâr etmiyor; O'nunla konuşuyor, istiyor ve isteği kabul ediliyor. Sâd'daki bu diyalog, o tespitin en açık dayanağıdır.

İblîs ilâ yevmi yüb'asûn (diriltilecekleri güne kadar) istedi. Cevap ilâ yevmi'l-vakti'l-ma'lûm (bilinen vaktin gününe kadar) oldu.

İki ifade aynı mıdır? Müfessirler ayrılır:

Tercih dayatmıyorum.

Şu kadarı lafza dayanır ve kaydedilebilir: iki ifade aynı kelimelerle verilmemiştir. İstek yevmi yüb'asûn, cevap yevmi'l-vakti'l-ma'lûm. Ve ikincisi, bilgiyi kimin tuttuğunu bildiren bir kayıt taşıyor: ma'lûm — bilinen. Kim tarafından bilindiği söylenmiyor.

Ve şimdi sûrenin ikinci ayetine dönüyoruz. Yukarıda ع-ز-ز örgüsü tablolanmıştı; burada tamamlıyorum.

İblîs yemin ediyor. Ve neyle yemin ettiği kaydedilmelidir: bi-izzetike — "senin izzetine".

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı bu dağılımdır: İblîs, karşı çıktığı varlığın izzetiyle yemin ediyor. Yani reddettiği şeyin gerçekliğini, kendi yemininde ölçü olarak kullanıyor.

Ve bu, Bakara bahsindeki tespitin bir başka dayanağıdır: "İblîs listenin tamamına onay veriyor ve yine de karşı tarafta duruyor."

Ve ikinci ayetle bağ kurulabilir ve bunu kendi okumam olarak veriyorum: sûrenin ikinci ayetinde inkâr edenler fî izzetin diye tarif edilmişti — kendilerine ait sandıkları bir dirençle. Seksen ikinci ayette İblîs, izzetin nerede olduğunu biliyor ve onunla yemin ediyor. İki tavır arasındaki fark, bilgi farkı değil — bilinenin gereğini yapıp yapmama farkı.

أَغْوَىٰ — kök غ-و-ي: azmak, yolunu şaşırmak. IV. bâb: azdırmak. Ğayy — sapkınlık, doğru yoldan uzaklaşma.

Ve fiil çift te'kîdle geliyor: le-uğviyenne — lâm + te'kîd nûnu. Bu, Arapçada yemin cevabının en kuvvetli kalıbıdır.

İblîs kendi yemininin içine bir istisna koyuyor.

مُخْلَص — kök خ-ل-ص. Kırk altıncı ayette işlendi: saf hâle gelmek, tortusundan ayrılmak.

Ve kalıp ism-i mef'ûldür: muhlas — arıtılmış, saf kılınmış. İsm-i fâil olan muhlis (ihlâslı, kendi arıtan) ile farkı vardır:

Bir kıraat farkı nakledilir: kelimenin muhlisîn (fâil) olarak da okunduğu söylenir. Hangi imamın hangi tercihte olduğunu kesin veremediğim için isim vermiyorum.

Ve kırk altıncı ayetle bağ kurulabilir ve bu lafız bağıdır:

Aynı kök, aynı kalıp ailesi. Kendi okumam olarak kaydediyorum: kırk altıncı ayette arıtmanın ne olduğu söylenmişti — zikra'd-dâr, yurdu hatırlamak. Seksen üçüncü ayette İblîs, o vasfı taşıyanların kendi erişimi dışında olduğunu kabul ediyor.

Ve ibâdeke (kulların) kelimesi kaydedilmelidir. Sûrede abd/ibâd kelimesi peygamberler için kullanılmıştı (17, 30, 41, 44, 45). İblîs aynı kelimeyi kullanıyor.

Ve sûrenin hakk zinciri burada kapanıyor. Yukarıda tablolandı.

Cümlenin dizimi nahivciler arasında tartışılmıştır ve ihtilaf tekniktir:

Bir kıraat farkı da nakledilir: ilk kelimenin merfû (el-hakku) ya da mansûb (el-hakka) okunduğu söylenir. Hangi imamın hangi tercihte olduğunu kesin veremediğim için isim vermiyorum; anlam farkı büyük değildir.

Anlam üç görüşte de yakındır ve tercih dayatmıyorum.

Kaydedilecek olan şudur: kelime iki kez üst üste geliyor. Ve sûrenin altmış dördüncü ayetinde ateştekilerin çekişmesi le-hakk diye nitelenmişti. Şimdi son söz de aynı kelimeyle kuruluyor.

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı sûrenin ح-ق-ق zinciridir: yirmi ikinci ayette iki davacı bir insandan bi'l-hakk hüküm istemişti. Seksen dördüncü ayette hüküm veren, kendi sözünün niteliğini aynı kelimeyle bildiriyor. Sûre, insandan istediği ölçüyü sonunda kendi sözü için de anıyor.

مَلَأَ — kök م-ل-أ: doldurmak. Ve bu kök sûrede iki kez daha geçmişti: el-mele' (6) ve el-meleü'l-a'lâ (69) — "dolduran topluluk".

Aynı kök, üç geçiş. Bunu bir örüntü gözlemi olarak kaydediyorum; sûrenin bilinçli bir kelime oyunu kurduğu iddiasında değilim.

Ve iki yeminin karşılıklı yapısı kaydedilmelidir:

Kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı iki cümlenin lafzıdır: İblîs "hepsini" diyor ve bir istisna koyuyor. Karşılık cümlesi ise "hepsi" demiyor — mimmen tebiake diyor: "sana uyanlardan".

Yani kapsam, İblîs'in iddia ettiği gibi genel değil; bir fiile bağlanmış: tebiake — uymak.

Ve bu, sûrenin yirmi altıncı ayetiyle birleşiyor: orada Dâvûd'a ve lâ tettebiı'l-hevâ denmişti — aynı kök (ت-ب-ع).

Bu, doğrulanabilir bir lafız ortaklığıdır ve kendi okumam olarak kaydediyorum: sûre, yirmi altıncı ayette yasakladığı fiili, seksen beşinci ayette ölçü olarak kullanıyor. Hüküm, İblîs'in kim olduğuna değil, kimin ona uyduğuna bağlanıyor.