Zuhruf 19-21. ayetler

Ve cealü'l-melâikete'llezîne hüm ibâdü'r-rahmâni inâsâ · E-şehidû halkahüm · Se-tüktebü şehâdetühüm ve yüs'elûn · Ve kālû lev şâe'r-rahmânü mâ abednâhüm · Mâ lehüm bi-zâlike min ilmin in hüm illâ yahrusûn · Em âteynâhüm kitâben min kablihî fe-hüm bihî müstemsikûn

"Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar. Onların yaratılışına tanık mı oldular? Tanıklıkları yazılacak ve sorguya çekilecekler. Dediler ki: 'Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık.' Bu konuda hiçbir bilgileri yok; onlar sadece tahmin yürütüyorlar. Yoksa bundan önce onlara bir kitap verdik de ona mı tutunuyorlar?"

Ayetin ortasında bir sıfat cümlesi var ve bu cümle olmasa da anlam kurulurdu. Ama var, ve işi kaydedilmelidir.

Melâike denip geçilmiyor; "Rahmân'ın kulları olan melekler" deniyor.

Bunu bir dizim gözlemi olarak veriyorum: iddianın reddi, iddiaya karşı bir delille değil, iddia edilen varlığın doğru adının konmasıyla yapılıyor. Kul olan bir şey, evlat olamaz.

ع-ب-د kökü dizinde işlendi (Kâfirûn, Necm, Zâriyât ve başkaları). Çekirdeğinde boyun eğme ve yolun ayakla düzleşmesi (tarîkun muabbed) resmi vardır.

Ve kelime sûrede kilit bir yerdedir: elli dokuzuncu ayette Meryem oğlu için de aynı kelime kullanılacak — in hüve illâ abdün en'amnâ aleyh. Yani sûre, hem melekler hem Îsâ için aynı adı koyuyor: kul. İki ayrı yakıştırma, tek bir cevapla karşılanıyor.

Soru bir delil sorusudur ve biçimi kaydedilmelidir: e-şehidû — "hazır bulundular mı?"

ش-ه-د kökü: bir olayda hazır bulunmak; ve buradan görgü tanıklığı. Kökün çekirdeğinde orada olmak vardır — dolayısıyla tanıklık, kulaktan dolma bilgiyle değil, bizzat bulunmakla olur.

Ayet şunu soruyor: bu hükmü verirken orada mıydınız?

Ve cevabı vermeden geçiyor. Onun yerine bir sonuç bildiriyor: se-tüktebü şehâdetühüm ve yüs'elûn — "tanıklıkları yazılacak ve sorulacaklar".

Kaydedilecek olan şudur: ayet iddiayı "yalan" diye adlandırmıyor; "tanıklık" diye adlandırıyor ve kayda geçiriyor. Yani söz, sahibine bağlanıyor.

Bu, sûrenin sonundaki 80. ayetle aynı hatta durur: ve rusülünâ ledeyhim yektübûn — "elçilerimiz yanlarında yazıyorlar". Aynı kök (ك-ت-ب), aynı iş: söylenenin kayda geçmesi. İnfitâr ve Mutaffifîn'de kayıt meselesi işlendi; oraya dayanıyorum.

Bu, Kur'an'ın birçok yerde kaydettiği bir itirazdır (En'âm 6/148, Nahl 16/35). Yapısı şudur: eğer Allah istemeseydi biz bunu yapmazdık; yaptığımıza göre O istemiştir.

Ayetin verdiği cevap, itirazın içeriğine değil, dayanağına bakıyor:

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı üç cevabın da aynı yöne bakmasıdır: ayet kader tartışmasına girmiyor. İtirazın doğru ya da yanlış olduğunu tartışmıyor; itirazı ileri sürenin bu konuda bir bilgi kaynağı olmadığını söylüyor.

Bu, Ahkāf sûresinin yöntemiyle birebir aynıdır. Ahkāf 46/4'te kaydedilmişti: "ayet iki tür delil istiyor: gözlem ve nakil. Üçüncü bir yol bırakmıyor." Zuhruf'ta da aynı iki yol soruluyor: tanık oldunuz mu (gözlem — 19), kitap mı verildi (nakil — 21).

Sıralamanın bile aynı olması kaydedilmeye değer.

Kökün somut anlamı dilcilerde tarımdan gelir: harasa'n-nahl — hurma ağacındaki mahsulü, henüz toplanmadan göz kararı tahmin etti.

Yani kök, ölçmeden yapılan tahmini bildirir. Hâris — mahsul tahmincisi. Ve buradan: yalan söylemek, uydurmak — çünkü ölçmeden söylenen söz, isabet ederse tesadüftür.

Zâriyât'de bu kelime işlendi ve orada bu ayet de anılmıştı: "Onlar ancak tahmin yürütüyorlar." (En'âm 6/116; Yûnus 10/66; Zuhruf 43/20). Oraya dayanıyorum.

Buraya kökün sûredeki yerini ekliyorum ve bunu kendi okumam olarak kaydediyorum: hars göz kararı ölçmektir. Sûrenin konusu ölçüdür. Ayet, karşı tarafın hükmünü "yanlış" diye değil, "tartılmamış" diye niteliyor. Ve on birinci ayette suyun bi-kaderin (ölçüyle) indirildiği söylenmişti. Ölçüyle inen su ile göz kararı verilen hüküm, aynı sûrenin iki ucunda duruyor.

Kökün anlamı: tutmak, kavramak, elde tutmak. X. bâb (istimsâk): sıkıca tutunmak, bırakmamak.

Ve kelime sûrede dönecek: kırk üçüncü ayette fe'stemsik bi'llezî ûhıye ileyk — "sana vahyedilene sıkıca tutun".

İki geçiş karşılaştırılmalıdır ve bu bir metin verisidir:

Aynı kalıp (X. bâb), aynı kök, yirmi iki ayet arayla. Bunu bir örüntü olarak kaydediyorum: sûre "tutunma" fiilini iki kez kullanıyor ve ikisinde de tutunulan şeyin ne olduğunu soruyor.