Zuhruf 5. ayet

E-fe-nadribu ankümü'z-zikra safhan en küntüm kavmen müsrifîn

"Haddi aşan bir topluluk oldunuz diye, hatırlatmayı sizden çevirip bir kenara mı bırakacağız?"

Soru inkârîdir: cevabı "hayır" olan, yani reddetmek için sorulan bir sorudur. Arapçada hemze + fâ ile açılan bu kalıp, önceki cümleye bağlanarak "bunca şeyden sonra şöyle mi yapalım?" der.

Bağlandığı yer üçüncü ve dördüncü ayettir: kitap açık kılındı, dile sokuldu, asılda yüksek ve hikmetlidir — öyleyse bunu geri çekmek mi gerekir?

Bu kök dizinde ilk kez burada çözümleniyor.

Kökün somut anlamı bir yüzey adıdır: safha — bir şeyin yanı, düz yüzü.

• صَفْحَة — yüzün yanı, yanak; kılıcın düz yüzü; bir şeyin yassı tarafı.
• صَفَحَ عَنْهُ — ondan yüz çevirdi; ve buradan: bağışladı, geçti.
• صَفَّحَ — yassılaştırdı, levha hâline getirdi. Safîha — levha, plaka.
• مُصَافَحَة (musâfaha) — tokalaşma; iki avuç içinin, yani iki düz yüzeyin birbirine değmesi. Türkçedeki "musafaha" kelimesi budur.
• تَصَفَّحَ الكِتَاب — kitabı, yapraklarını bir bir çevirerek gözden geçirdi. صَفْحَة kelimesi bir yaprağın bir yüzü için de kullanılır. (Türkçedeki "sayfa" kelimesinin bu kökten mi yoksa ona çok yakın olan ص-ح-ف kökünden — sahîfe — mi geldiği sözlüklerde farklı biçimlerde kaydedilir; bir tercih yapmıyorum.)

Kökün altındaki resim şudur: bir şeyin düz yüzünü çevirmek.

Ve buradan iki zıt anlam çıkar, ikisi de aynı hareketten:

Bu, sûrenin en dikkat çekici halkasıdır ve şimdiden işaret ediyorum: aynı kök, beşinci ayette reddediliyor, seksen dokuzuncu ayette emrediliyor. Farkın ne olduğunu 89. ayette tablo ile vereceğim.

Fiil darabadır ve burada bir deyim içindedir. Dilciler bu terkibi şöyle açıklar: darabe anhü — bir şeyi birinden uzaklaştırmak, çevirmek, geri çekmek.

Safhan kelimesinin cümledeki işi üzerinde iki okuma nakledilir:

İkisi de aynı kapıya çıkıyor ve tercih dayatmıyorum. Kaydedilecek olan, fiilin daraba seçilmiş olmasıdır: kelime bir el hareketi taşır — bir şeyi eliyle yana itmek. Sûrenin ilk darabası budur; sonra 17. ve 57. ayetlerde kök geri dönecek.

ذ-ك-ر kökü dizinde geniş olarak işlendi (Kāf, A'lâ, Müddessir). Çekirdeği: anmak, hatırda tutmak; ve dille anmak.

Burada kelime belirli (el-zikr) geliyor ve bağlamda Kur'an'ı gösteriyor. Otuz altıncı ayette aynı kelime bir tamlama içinde dönecek: zikri'r-rahmân — Rahmân'ın hatırlatması.

Bu ifadede iki okuyuş nakledilir ve fark anlama dokunur:

İkisi de kıraat imamları arasında nakledilmiştir. Anlam farkı şudur: birincisinde durum kesindir ve soru "bu yüzden mi bırakalım?" der; ikincisinde durum şarta bağlanır ve soru "öyle olsanız bile mi?" der. Tercih dayatmıyorum; her iki okuyuşta da cümlenin cevabı aynıdır: hayır.

Kökün dilcilerce verilen anlamı: bir şeyde sınırı geçmek, ölçüyü kaçırmak. İsrâf — Türkçede genellikle mala dair kullanılır, ama Arapçada kök her alanda ölçüyü aşmayı bildirir.

Dilciler ayrıca serif kelimesini kaydeder: farkında olmadan geçip gitmek, bir şeyi gözden kaçırmak. Merra fe-serifehû — geçti ve onu görmedi. Yani kökte ölçüyü aşmanın yanında bir dikkatsizlik çekirdeği de bulunur.

Bu, kelimenin ayetteki yerine uyuyor ve gözlem olarak kaydediyorum: ayet karşı tarafı bir suç adıyla değil, bir ölçü bozukluğu adıyla anıyor. Ve sûrenin bütün konusu ölçüdür.

Cümlenin kurduğu mantık şudur: muhatabın hâli, hatırlatmanın kesilmesinin gerekçesi yapılmıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, dayanağı sorunun inkârî oluşudur: ayet, "bunlar anlamıyor, bırakalım" düşüncesini bir seçenek olarak ortaya koyuyor ve reddediyor. Karşılığın verilme sebebi karşıdakinin durumu değil; verilenin kendi niteliği — üçüncü ve dördüncü ayette sayılan nitelik.