Muhammed 1. ayet

Ellezîne keferû ve saddû an sebîli'llâhi edalle a'mâlehüm

"İnkâr edenler ve Allah'ın yolundan alıkoyanlar — [Allah] onların amellerini boşa çıkarmıştır."

Sûre bir isim cümlesiyle açılıyor ve mübtedası bir ism-i mevsûldür: ellezîne — "şu kimseler ki".

Bu, Kur'an'da sık görülen bir açılış değildir. Sûrelerin çoğu bir tesbihle (sebbeha), bir yeminle (ve'l-fecr), bir nidâ ile (yâ eyyühâ), bir emirle (kul) ya da bir haberle (etâ emru'llâh) açılır. Burada açılış, doğrudan bir grubun tarifidir — ve tarif bitmeden haber gelmez.

Ve tarif iki fiille yapılıyor:

• كَفَرُوا۟ — inkâr ettiler.
• وَصَدُّوا۟ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ — ve Allah'ın yolundan alıkoydular.

İkisinin yan yana gelmesi tesadüf değildir ve ayrımı görmek gerekiyor. Birincisi kişinin kendisiyle ilgilidir: inandı ya da inanmadı. İkincisi başkasıyla ilgilidir: birinin yolunu kesmek.

Yani sûrenin ilk cümlesi, salt inkârı değil, inkâra eklenen bir engellemeyi tarif ediyor. Kur'an bu iki fiili sık sık birlikte kullanır ve bu sûrede iki kez daha bir arada getirir: 32 (keferû ve saddû an sebîli'llâh) ve 34 (aynı ifade). Yani açılış cümlesindeki iki fiil, sûrenin sonuna doğru iki kez daha aynen tekrarlanacak.

Bu, sûre içinde kurulmuş bir çerçevedir: 1 — 32 — 34.

Kök: ص-د-د. Dilcilerin kaydettiği asıl anlam: bir şeyden yüz çevirmek, dönmek; ve geçişli kullanıldığında başkasını çevirmek, alıkoymak, engellemek.

Kökün iki yönü vardır ve ikisi de Kur'an'da bulunur:

Aynı kökten صَدِيد (sadîd) — irin; ve صَدَف ile karıştırılmamalı. Ayrıca الصَّدَد — bir şeyin karşısı, önü; "bu husûsta" anlamındaki "bu sadedde" Türkçeye bu kökten geçmiştir.

Kökün merkezinde bir "önünü kesme" resmi var: sadd, birinin gitmekte olduğu yönün önüne geçmektir.

Kök: س-ب-ل. Sebîl, yol demektir; ama Arapçada yol için birden fazla kelime vardır ve aralarındaki fark önemlidir:

Sebîl kökünde akış ve dökülme vardır: sebele'l-mâe — suyu döktü; سُنبُلَة (sünbüle, başak) aynı köktendir — tanelerin dizilip aktığı yer; ve إِسْبَال — bir örtünün sarkıtılması.

Yani sebîl, üzerinde ilerlemenin kolay ve akıcı olduğu yoldur. Bu, sadd fiiliyle birlikte okunduğunda anlam kazanıyor: akmakta olan bir şeyin önü kesiliyor.

Bu bağı kendi okumam olarak kaydediyorum; kökün "akış" anlamı sözlük verisidir, iki kelime arasındaki bu resim benim kurduğum bağdır.

Kök: ض-ل-ل. Somut anlamı: yolu kaybetmek, bir şeyin nerede olduğunu bulamamak. Araplar dalle'l-ba'îru der: deve kayboldu. Ve dikkat çekici olan şu: aynı kök hem kaybolan için hem kaybedilen şey için kullanılır.

أَضَلَّ — if'âl babı, geçişli: kaybettirdi, kaybolmasına sebep oldu.

Şimdi kelimenin bu ayetteki işine bakalım. Ayet şunu demiyor:

• "amellerini yok etti" (لم يقل: أهلك)
• "amellerini sildi" (لم يقل: محا)
• "amellerini reddetti" (لم يقل: ردّ)

Diyor ki: amellerini kaybettirdi. Yani ameller duruyor — ama sahibi onları bulamıyor. Bir şeyi kaybetmek, o şeyin yok olması değildir; onunla aranın kesilmesidir.

Kur'an bu resmi başka yerlerde açar. Furkān 25/23'te aynı fikir başka bir benzetmeyle gelir: "Yaptıkları her işe yöneldik ve onu savrulmuş toz hâline getirdik." İbrâhîm 14/18'de: "Amelleri, fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu kül gibidir."

Üç ayette de ameller yok olmuyor; ulaşılamaz hâle geliyor.

Cümlede أَضَلَّ fiilinin fâili (öznesi) açıkça söylenmemiş; gizli zamirdir. Ve gizlenen zamirin kim olduğu, bir önceki kelimeden anlaşılıyor: سَبِيلِ ٱللَّهِ — "Allah'ın yolu" ifadesindeki lafza-i celâl.

Bu bir dizim nüktesidir: ayet, "Allah onların amellerini boşa çıkardı" demek yerine, Allah'ın adını fiilin öznesi olarak değil, tamlamanın içinde anıyor; sonra fiili özneyi söylemeden bırakıyor.

Sonuç: cümle bir hüküm cümlesi olduğu hâlde, hükmü verenin adı doğrudan telaffuz edilmiyor.

Bu tercih hakkında kesin konuşmuyorum. Bir gözlem olarak kaydediyorum: aynı sûrede, aynı fiilin bir başka geçişinde (47/4: fe-len yudille a'mâlehüm) da fâil yine gizlidir. Sûre bu kalıbı koruyor.

أَضَلَّ geçmiş zaman. Oysa tarif edilen grup hâlâ yaşıyor ve amelleri hâlâ devam ediyor.

Klasik izah, Kur'an'da sık görülen bir kullanımdır: kesinliği bildiren mâzî. Bir şeyin gerçekleşeceği kesinse, henüz olmamış olsa bile geçmiş zamanla anlatılır. Vâkıa bölümünde bu kalıp başka bir örnek üzerinden işlenmişti.

Ama burada ikinci bir okuma da mümkündür ve metne daha yakın durur: amellerin kaybolması gelecekte olacak bir şey değil, şimdi olmuş bitmiş bir şeydir. Yani ayet bir tehdit değil, bir teşhis koyuyor: o ameller çoktan kayboldu; sahibi henüz farkında değil.

Bu ikinci okumayı kendi tercihim olarak kaydediyorum ve bağlayıcı değildir. Birinci izah klasik tefsirlerde yaygındır.