Muhammed 12. ayet

İnna'llâhe yüdhilü'llezîne âmenû ve amilu's-sâlihâti cennâtin tecrî min tahtihe'l-enhâr; ve'llezîne keferû yetemetteûne ve ye'külûne kemâ te'külü'l-en'âmü ve'n-nâru mesven lehüm

"Şüphesiz Allah, iman edip sâlih işler yapanları, altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacaktır. İnkâr edenler ise faydalanırlar ve hayvanların yediği gibi yerler; ateş ise onların konağıdır."

Bu ayetin ortasındaki benzetme, dikkatli ve incitmeyen bir dille işlenmesi gereken bir yerdir. Önce ayetin yapısını kuralım; benzetmeye sonra geleceğim.

Ayetin en dikkat çekici yanı, iki grup hakkında konuşurken iki farklı zaman düzlemi kullanmasıdır.

Yani ayet iki grubu aynı zamanda konumlandırmıyor.

Müminlerin bulunduğu yer henüz gelmemiş; fiil muzâri ve gelecek anlamında. İnkâr edenlerin yaptığı şey şu anda oluyor: yiyorlar, faydalanıyorlar.

Ve sonra cümle bir isim cümlesiyle kapanıyor: وَٱلنَّارُ مَثْوًى لَّهُمْ. İsim cümlesi, Arapçada sübût (sabitlik, süreklilik) bildirir; fiil cümlesi ise hudûs (oluş, yenilenme).

Sonuç: onların şimdiki hâli fiil cümlesiyle (geçici, akan), varış yerleri isim cümlesiyle (sabit) veriliyor.

Kök: م-ت-ع. Asıl anlamı: bir şeyden yararlanmak, faydalanmak; ve dilcilerin kaydettiği somut anlam: bir şeyin uzayıp devam etmesi — metaa'n-nehâru — gün uzadı.

Aynı kökten مَتَاع (metâ) — yararlanılan şey, geçimlik, eşya. Ve Kur'an'ın sık kullandığı bir tabir: مَتَاعُ ٱلْغُرُور — aldatıcı yararlanma (Âl-i İmrân 3/185, Hadîd 57/20; sonuncusu Hadîd'de işlendi).

Ve kelimenin merkezinde bir süre fikri vardır: metâ, sonu olan bir yararlanmadır. Kur'an metâun ilâ hîn (bir süreye kadar yararlanma) tabirini birkaç yerde kullanır.

تَمَتَّعَ — tefe''ul babı. Bu bab kasıt ve tekellüf bildirir: bir işi isteyerek, üstüne düşerek yapmak. Yani temettu', sıradan yararlanma değil; yararlanmaya yönelmektir.

Burada dikkatli olmam gerekiyor, çünkü bu benzetme kolayca bir aşağılama cümlesine dönüştürülebilir — ve ayetin yaptığı bu değildir.

Önce şunu yazmam gerekiyor: ayette hayvanın yemesi kınanmıyor.

Bu, metnin kendisinden görülebilir. Kur'an, en'âmı (yani otlayan çiftlik hayvanlarını) başka yerlerde bir nimet olarak sayar ve onlar için müstakil bir sûre adı vardır (En'âm, 6). Nahl 16/5-8'de bu hayvanların yaratılışı, insan için sağladıkları sıcaklık, yiyecek ve taşıma ile birlikte bir lütuf olarak anlatılır.

Yani ayet, "hayvan gibi yemek kötüdür" demiyor. Hayvanın yemesi, hayvan için tam olarak doğru olan şeydir.

Peki ayet ne diyor?

Kök: ن-ع-م. Ve burada, kelimenin seçiminde bir incelik var.

Bu kök bu tefsirde birçok yerde işlendi (Vâkıa, Tekâsür, Duhâ, Ğâşiye, Abese, Meâric ve diğerleri). Kökün anlam ailesi:

• نِعْمَة (nimet) — bağış, iyilik.
• نَعِيم (naîm) — bolluk içinde bir hâl.
• نَاعِم (nâim) — yumuşak, ince. Nuûmet — yumuşaklık.
• أَنْعَام (en'âm) — otlayan hayvanlar.

Dilciler en'âmın bu adı almasını iki şekilde izah eder: ya bir nimet oldukları için, ya da yürüyüşlerindeki yumuşaklık sebebiyle. İki izah da nakledilir; tercih yapmıyorum.

Ve şu ayrıntı kayda değer: aynı ayette müminlerin gideceği yer جَنَّات (cennetler) olarak anılıyor; ve cennetin Kur'an'daki sık sıfatı نَعِيمdir (cennâtü'n-naîm). Yani aynı kök, ayetin bir yanında hayvanı, öbür yanında cennetin adını taşıyor.

Bunu bir kelime gözlemi olarak kaydediyorum; bu ayette bu iki kullanımın kasten yan yana getirildiğini iddia etmiyorum.

Şimdi benzetmenin ne yaptığına gelelim.

Cümle şudur: يَأْكُلُونَ كَمَا تَأْكُلُ ٱلْأَنْعَٰمُ — "hayvanların yediği gibi yerler".

Benzetme edatı كَمَا, fiile bağlanıyor, faile değil. Yani cümle "onlar hayvanlar gibidir" demiyor; "onların yemesi, hayvanın yemesi gibidir" diyor.

Bu fark her şeydir.

Bir hayvanın yemesi neyi kapsar? Açlık, arayış, doyum. Ve bittiğinde biter. Hayvanın yemesinde eksik olan bir şey yoktur — o, kendisinden beklenen şeyi tam olarak yapıyordur.

Ayetin kaydettiği şey, insanın yemesinin yalnız o kadarıyla kalmasıdır.

İnsan da yer; ayet bunu yasaklamıyor ve kınamıyor. Kur'an yemeyi başlı başına bir konu edinir ve helâl-güzel yemeyi emreder (Bakara 2/168). Mesele yemek değil; yemenin ötesinde bir şey olup olmadığıdır.

Ve ayet bunu, bir eksiltme yoluyla söylüyor: cümlede insanın yemesine eklenen hiçbir şey yok. Ne şükür, ne düşünce, ne nereden geldiği sorusu, ne kiminle paylaşıldığı. Yalnız fiil var.

Yani benzetme bir aşağılama değil, bir ölçümdür: insanın hayatının kapladığı alan ölçülüyor ve çıkan sonuç, hayvanın hayatının kapladığı alanla aynı bulunuyor.

Ve bu ölçümün kime uygulanacağını ayet açıkça söylüyor: ellezîne keferû. STYLE gereği: bu bir kimlik değil, bir vasıftır. Kim o vasfı taşıyorsa ona dahildir — ve vasıf, "yalnız bu kadarıyla yetinmek"tir.

Bu okumayı metnin lafzına dayandırıyorum (kemâ te'külü — fiile bağlanan benzetme edatı); buradan çıkardığım "ölçüm" yorumu benim çıkarımımdır.

Kur'an bu benzetmeyi bir başka yerde daha, daha uzun biçimde kurar — ve orada da ölçünün ne olduğunu açıkça yazar:

"Andolsun ki cehennem için, cinlerden ve insanlardan çok kimseyi hazırladık: kalpleri var, onunla anlamazlar; gözleri var, onunla görmezler; kulakları var, onunla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidir; hatta daha da şaşkın. Onlar gaflette olanların ta kendileridir." (A'râf 7/179)

Dikkat: A'râf ayeti benzetmeyi kurmadan önce üç organı sayıyor — kalp, göz, kulak. Yani benzetmenin ölçüsü organların yokluğu değil, kullanılmamasıdır.

Ve A'râf, bir kayıt daha düşüyor: أُو۟لَٰٓئِكَ كَٱلْأَنْعَٰمِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ — "hatta daha şaşkın". Bu ilâve önemlidir: hayvan kendi ölçüsüne uygun yaşadığı için "şaşkın" değildir. Şaşkınlık, verilmiş olanı kullanmamaktan doğuyor.

Yani iki ayet birlikte okunduğunda benzetmenin yönü netleşir: kıyas hayvanın aleyhine değil, verilmiş imkânın lehinedir.

Kök: م-ث-و. Anlamı: bir yerde kalmak, ikamet etmek, konaklamak. Mesevâ bi'l-mekân — orada kaldı.

مَثْوًى — ism-i mekân: kalınan yer, konak, ikametgâh.

Ve kelimede bir şey var: mesvâ, geçici bir konaklama yeri anlamını da taşıyabilir (yolcunun konağı), ama Kur'an'da genellikle son varış yeri anlamında kullanılır.

Kelime bu sûrede iki kez geçiyor:

Ve bu, kaydedilmeye değer bir dönüştür. On ikinci ayette mesvâ, bir grubun varış yeridir. On dokuzuncu ayette aynı kelime, muhatabın kendi hayatının iki hâlinden biri olarak geri gelir: mütekalleb (dolaştığın yer) ve mesvâ (durduğun yer).

Sûre, bir grup hakkında kullandığı kelimeyi yedi ayet sonra muhatabına döndürüyor. Bu, sûrenin genel yönteminin bir örneğidir; aynı hareketi 29 ve 37. ayetlerdeki adğân (kinler) kelimesinde de göreceğiz.

Bu gözlemi metin verisi olarak kaydediyorum; kelimenin iki geçişi sabittir, aralarındaki bu "döndürme" okuması benimdir.