Fetih 28. ayet

Hüve'llezî ersele rasûlehû bi'l-hüdâ ve dîni'l-hakkı li-yuzhirahû ale'd-dîni küllih; ve kefâ billâhi şehîdâ

"Resulünü hidayet ve hak din ile gönderen O'dur — onu bütün dine üstün kılsın diye. Şahit olarak Allah yeter."

Dördüncü ayette kaydedilmişti: bu kalıp sûrede üç kez geçer (4, 24, 28) ve her seferinde bir şeyi Allah'a tahsis eder.

Ve üçüncüsü, sûrenin sonunda, en geniş çerçeveyi kuruyor. Sûre bir olayla açıldı, bir olayı tahlil etti, ve kapanışta olayın içinde bulunduğu bütünü anıyor.

Bu cümle Kur'an'da üç yerde, neredeyse birebir aynı lafızla geçer:

Kapanıştaki fark dikkat çekicidir ve bu sûrenin tonuyla uyumludur.

Diğer iki yerde cümle, bir karşı çıkışa rağmen anlamıyla kapanıyor: "hoşlanmasalar da". Burada ise karşı tarafa hiç değinilmiyor; kapanış bir tanıklık cümlesidir.

Kendi okumam olarak kaydediyorum: sûre boyunca gördüğümüz tavır budur. Birinci ayette kaydedilmişti: fetih bir "üzerine" değil bir "için"dir; karşı taraf konu yapılmamıştır. Sûrenin son cümlelerinden biri, aynı tavrı sürdürüyor — üç kez geçen bir cümlenin, tam bu sûrede, karşı tarafa değinmeyen bir kapanışla gelmesi.

İki şey: hidayet ve hak din.

Klasik izahlarda bu ayrım şöyle açıklanır: hüdâ bilgi tarafıdır — yolun gösterilmesi; dîn ise uygulama tarafı — o yolda yürünen düzen.

دِين kelimesinin kök tahlili Mâûn'de yapıldı (د-ي-ن: borç, boyun eğme, karşılık görme, işleyen düzen) ve Nasr'de hatırlatıldı. Tekrarlamıyorum.

دِينِ ٱلْحَقِّ — tamlamada belirleyici olan, dinin hakka nispet edilmesidir. Nasr sûresinde dînillâh (Allah'ın dini) terkibi için kaydedilmişti: girilen şeyin sahibi ismen belirtiliyor, "galip tarafın dini" değil. Burada da benzer bir kayıt var: din, bir topluluğa değil, hakka nispet ediliyor.

أَظْهَرَ — kök ظ-ه-ر. Kökün somut anlamı: sırt, arka. Zahr — sırt. Buradan iki yön doğar ve ikisi de Kur'an'da bulunur:

• Görünür olmak — zâhir: ortaya çıkan, görünen. (Bu ismin tahlili Hadîd'de yapıldı.)
• Üstün gelmek — zahera alâ: bir şeye galip gelmek. İmge: rakibini sırtüstü yatırmak, ya da bir şeyin üstüne çıkmak.

Fiil if'âl babında (yuzhira): "görünür kılmak" ya da "üstün kılmak".

İki anlamdan hangisi kastediliyor? Klasik tefsirde ihtilaf vardır:

Bir tercih dayatmıyorum. Ancak şu kaydedilmelidir: ale'd-dîni küllih — "dinin tamamına". Terkip tekildir (ed-dîn), çoğul değil. Bu, klasik tefsirde iki şekilde açıklanır: ya cins ismi olarak bütün dinleri kapsar, ya da "din" kavramının kendisini karşılar.

Ve bir kayıt daha: bu ayet, tarihî bir olayı tarif etmiyor; bir gaye cümlesi kuruyor (li-yuzhira — "…kılsın diye"). Gaye cümleleri, gerçekleşme zamanı ve biçimi hakkında bilgi vermez.

Güncel siyasete girmiyorum ve bu ayetten çağdaş bir program çıkarmıyorum; STYLE'ın dışarıda bıraktığı alan budur.

كَفَىٰ — kök ك-ف-ي: yetmek, kâfi gelmek. Kalıp Arapçada özeldir: kefâ bi- — "…olarak yeter". Fazladan gelen بِ edatı, gramercilerin bâ-i zâide dediği pekiştirme edatıdır.

شَهِيد — kök ش-ه-د, sekizinci ayette işlendi: hazır bulunmak, görmek, gördüğünü bildirmek.

Ve burada sûrenin bir çerçevesi kapanıyor:

Sekizinci ayette elçiye verilen ilk vasıf şâhidti. Yirmi sekizinci ayette aynı kök, Allah için kullanılıyor. Bloğu açan kelime, sûreyi kapatan kelimelerden biri oluyor.

Ve bu, sûrenin konusuyla uyumludur. Sûre boyunca bir tanıklık meselesi işlendi: kim ne gördü, kim neyi bilmedi, kalplerde ne vardı. Kapanışta, bütün bunların şahidi anılıyor.