Kāf 24-26. ayetler

Elkıyâ fî cehenneme külle keffârin anîd — mennâin li'l-hayri mu'tedin murîb — ellezî ceale maallâhi ilâhen âhara fe-elkıyâhü fi'l-azâbi'ş-şedîd

"Atın cehenneme her inatçı nankörü — hayrı engelleyen, saldırgan, kuşku yayan — Allah ile beraber başka bir ilah edineni. Atın onu şiddetli azaba."

Ve sûrenin en çok tartışılmış dizim meselesine geliyoruz.

أَلْقِيَا — ilkā fiilinin ikili (tesniye) emir kipi: "ikiniz atın."

Soru şudur: kime söyleniyor?

Klasik tefsir ve nahiv kitaplarında başlıca üç izah vardır ve ihtilaf gerçektir:

Üçüncü izah için kaydedilmesi gereken bir karine var ve önemlidir: aynı kip yirmi altıncı ayette zamirle birlikte tekrarlanıyor: fe-elkıyâhü. Tekit nûnu izahı, zamir eklenmiş bu biçimde işlemez.

Bu bir gözlemdir ve birinci izahı güçlendirir; ama tercih dayatmıyorum. İkinci izah da Arapçada gerçekten kaydedilmiş bir kullanımdır ve müfessirlerin bir kısmı onu benimser.

Ve şunu eklemek gerekiyor: üç izah da aynı sonuca varıyor. İster iki melek, ister tekit kalıbı — emrin muhtevası ve şiddeti değişmiyor.

Cümle emirle başlıyor ve nesne sonra geliyor. Arapçada normal sıra budur, ama burada etkisi keskindir: emir, kimin hakkında olduğu söylenmeden veriliyor.

Elkıyâ fî cehenneme — "atın cehenneme" — kimi? Cevap iki buçuk ayet sürüyor.

Yani cümle önce hükmü söylüyor, sonra gerekçeyi. Ve gerekçe beş sıfatla veriliyor.

Küll kelimesi Hümeze ve Kalem bahislerinde işlendi. Oradaki kayıt şuydu: "küll lafzen tekil, mânen çoğuldur; ve bir kişiyi değil bir tipi gösterir."

Ve Kalem bahsindeki uyarı burada da tekrar edilmelidir, çünkü beş sıfatlık bir liste aynı riski taşıyor:

"metni eline alıp başkalarını tarife yerleştirmek ve onlar hakkında hüküm vermek, sûrenin tarif ettiği fiilin kendisini işlemektir."

Ve sıfatların hepsi nekre (belirsiz): keffârin, anîdin, mennâin, mu'tedin, murîbin. Yani "o adam" değil, "böyle biri".

كَفَّار — kök ك-ف-ر. Örtmek. Fa''âl vezni — Bürûc bahsinde kaydedildiği gibi çokluk ve süreklilik bildirir. Yani "örten" değil, "örtmeyi meslek edinmiş".

عَنِيد — kök ع-ن-د. Müddessir bahsinde işlendi; tekrarlamıyorum. Oradaki kaydın özeti: "yoldan sapmak, bir yana çekilmek; ve bunu direnerek yapmak. […] kelime, tek başına bir kusuru değil, bir kusurun kalıcılaşmış hâlini bildiriyor."

Ve Müddessir bahsinde bu ayet zaten anılmıştı, şu tespitle: kelime Kur'an'da üç yerde daha geçer ve üçünde de bir başka sıfatın yanındadır — cebbârin anîd (Hûd 11/59; İbrâhîm 14/15) ve keffârin anîd (Kāf 50/24).

Şimdi buna Kāf'a özgü bir gözlem ekliyorum ve bunu kendi okumam olarak kaydediyorum.

Kur'an'da anîd kelimesinin en sık eşlik ettiği sıfat cebbârdır. Ve bu sûre, kırk beşinci ayetinde tam olarak o kelimeyi kullanacak:

ve mâ ente aleyhim bi-cebbâr — "sen onların üzerinde bir cebbâr değilsin." (50/45)

Yani Kur'an'ın başka yerlerde yan yana kullandığı iki kelime, bu sûrede ayrılıyor:

Bu bağı kendi okumam olarak sunuyorum; iki kelimenin metindeki yerleri sabittir, aralarında bir bağ kurulduğu iddiası bana aittir.

مَّنَّاع لِّلْخَيْر — kök م-ن-ع. Engellemek, vermemek. Yine fa''âl vezni: engellemeyi huy edinmiş.

Ve bu ifade Kur'an'da bir kez daha, aynı biçimde geçer:

…mennâin li'l-hayri mu'tedin esîm (Kalem 68/12)

Kalem bahsinde bu ifade dokuz sıfatlık portrenin içinde işlendi. Ve orada hayr kelimesi için kaydedilen şuydu: "Kelimenin Kur'an'daki kullanımı geniştir ve mal anlamını da içerir."

İki ayet arasındaki örtüşme kayda değerdir ve doğrulanabilir:

İlk iki sıfat birebir aynı; üçüncüsü farklı.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum ve iki sûre arasında bilinçli bir gönderme olduğu iddiasında değilim. Ama fark anlamlıdır: Kalem'deki portre bir ahlâk portresidir ve esîm (günahkâr) ile devam eder; Kāf'taki liste bir inkâr listesidir ve murîb ile devam eder.

مُعْتَد — kök ع-د-و. Haddi aşmak, saldırmak. İ'tidâ — sınırı geçmek; adüvv — düşman; udvân — saldırı.

Kelime iftiâl babındadır ve sınırın bilerek aşılmasını bildirir.

مُّرِيب — kök ر-ي-ب. Bu kök Bakara bahsinde işlendi. Oradaki kayıt şuydu:

"Rayb — huzursuz eden kuşku. İçinde tedirginlik ve töhmet vardır. Aynı kökten rîbe gelir: birine karşı beslenen kötü zan."

Ve kelimenin vezni burada belirleyicidir: murîb, if'âl babının ism-i fâilidir — yani geçişli.

Yani kelime iki yönlü okunabilir: kendisi kuşku içinde olan, ve/veya başkalarını kuşkuya düşüren. Dilciler kalıbın geçişliliği sebebiyle ikinciyi öne çıkarır; birinci anlam da nakledilir.

Ve ikinci anlam, on beşinci ayetle bağlıdır: orada onlar fî lebs (belirsizlik içinde) idi. Burada murîb — belirsizliği yayan.

Bu bağı kendi okumam olarak veriyorum.

Sıralamada bir hareket var ve bunu kendi çözümlemem olarak sunuyorum:

Ve yirmi altıncı ayet listeyi tek bir cümleyle kapatıyor: ellezî ceale maallâhi ilâhen âhar — "Allah ile beraber başka bir ilah edinen."

Bu, beş sıfatın kaynağını söylüyor. Kalem bahsinde kaydedilen yöntem burada da işliyor: "Kur'an teşhisi genellikle böyle kurar: görünen fiilden başlar, kaynağa iner."

Emir yirmi dördüncü ayette verilmişti. Yirmi altıncı ayette tekrarlanıyor.

Arapçada buna, araya uzun bir sıfat dizisi girdiğinde yapılan tekrar denir — cümlenin başındaki hüküm, gerekçeler sayıldıktan sonra yeniden söylenir.

Ve tekrarda bir değişiklik var:

Birincisi yeri, ikincisi hâli söylüyor. Mekân adından niteliğe geçiliyor.

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum.