أَءِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا ۖ ذَٰلِكَ رَجْعٌۢ بَعِيدٌ
Soru cümlesi tamamlanmıyor. "Ölüp toprak olduğumuzda mı — ne?" Cevabı yok. Arapçada buna hazf denir ve burada işlevi açıktır: cümlenin gerisi (diriltilecek miyiz?) söylenmeye değer bulunmuyor.
Yani itirazcı, itiraz ettiği şeyi ağzına almıyor. Cümlenin yarısında duruyor ve doğrudan hükme geçiyor: zâlike rec'un baîd.
Bu, alay ve küçümsemenin dildeki en ekonomik biçimlerinden biridir ve Kur'an bu itirazı birçok yerde benzer yarımlıkla nakleder.
İtiraz, ölümün kendisine değil, ölümün sonrasındaki hâle dayanıyor: dağılma. Ceset kalırken diriltilme belki tasavvur edilebilir; toprakla karışıp ayırt edilemez hâle gelmiş olan için tasavvur zorlaşır.
Ve dördüncü ayet tam bu noktaya cevap verecek: "Yerin onlardan ne eksilttiğini biliriz." Yani itirazın dayandığı yer — ayırt edilemezlik — doğrudan hedef alınıyor.
Kök: ر-ج-ع. Geri dönmek, geri çevirmek. Rec', masdar olarak "dönüş"tür. Kelime nekre (belirsiz) gelmiş: rec'un — "bir dönüş".
Kur'an bu kökü diriliş için sıkça kullanır: ileyhi turceûn (ona döndürüleceksiniz), el-merci' (dönüş yeri). Yani itirazcı, karşı tarafın kendi kelimesini kullanıyor ve önüne bir sıfat koyuyor.
İtirazcı, dirilişin olmayacağını söylemek için hangi kelimeyi seçiyor? "İmkânsız" değil. "Muhal" değil. "Akla aykırı" değil.
Bu bir mesafe kelimesidir. Ve mesafe kelimesiyle imkânsızlık anlatmak, Arapçada (ve Türkçede) yerleşik bir kullanımdır: "bu ihtimal uzak", "uzak bir görüş". Ama kelime, mecazî kullanımında bile kendi somut anlamını taşımaya devam eder.
| Ayet | İfade | Ne diyor |
|---|---|---|
| 3 | rec'un baîd | İtirazcının hükmü: dönüş uzak |
| 16 | nahnu akrabu ileyhi min hablil-verîd | Allah insana şah damarından yakın |
| 27 | dalâlin baîd | Asıl uzak olan şey: sapkınlık |
| 31 | üzlifeti'l-cennetü … ğayra baîd | Cennet muttakîlere yaklaştırıldı, uzak değil |
| 41 | min mekânin karîb | Çağıran, yakın bir yerden çağırıyor |
Sûre, itirazcının seçtiği kelimeyi alıp bütün metne yayıyor. Ve her seferinde yönü çeviriyor: uzak dedikleri şey yakın çıkıyor; uzak olan başka bir şey oluyor.
Bunu kendi okumam olarak sunuyorum, ama tablodaki beş geçiş de metinde durur ve sayılabilir. Yorum olan, bunların bir cevap düzeni oluşturduğu iddiasıdır.
Meâric bahsinde bu ayet anılmıştı ve orada kelimeye verilen karşılık şuydu: "olmayacak bir dönüş". Yani mesafe kelimesi, orada da imkânsızlık anlamında okunmuştu. Kāf'ta ise sûrenin kendisi mesafe anlamını canlı tutuyor.