Kāf 37. ayet

İnne fî zâlike le-zikrâ li-men kâne lehû kalbün ev elka's-sem'a ve hüve şehîd

"Bunda, kalbi olan yahut hazır bulunarak kulak veren kimse için bir hatırlatma vardır."

Bu ayet, Kur'an'ın anlamaya dair en açık ifadelerinden biridir ve tek bir edat üzerine kurulmuştur: أَوْ (yahut).

İki şart sayılıyor ve aralarında "ve" değil, "veya" var:

1. Men kâne lehû kalb — kalbi olan. 2. Ev elka's-sem'a ve hüve şehîd — yahut hazır bulunarak kulağını veren.

Yani iki ayrı kapı. Birinden girmek yeterli.

Kök: ق-ل-ب. Bu kök Mülk ve İnşikāk bahislerinde işlendi. Mülk'teki kayıt şuydu:

"Bu kök Arapçanın en yüklü köklerinden biridir: bir şeyi ters çevirmek, alt üst etmek, yüzünü değiştirmek. Aynı kökten قَلْب (kalb) gelir — ve kalbe bu adın verilmesi, onun dönen, değişen, hâlden hâle giren şey olmasındandır. Arapça, insanın iç merkezini 'sabit olan' diye değil, 'çevrilen' diye adlandırmıştır."

Ve şimdi bunun bu ayette ne yaptığına bakalım.

"Kalbi olan" ifadesi ilk bakışta tuhaftır. Kalbi olmayan insan yoktur.

Ama kelime, organı değil, kökün tarif ettiği işlevi anlatıyor: dönebilen şeyi.

Yani şart şudur ve kendi okumam olarak veriyorum: anlayabilmek için, çevrilebilir bir iç gerekiyor. Bir şeyin sizi döndürebilmesi.

Ve bu, sûrenin münîb kelimesiyle doğrudan bağlıdır: nevb kökü de dönmeyi bildiriyordu (8, 33). Üç ayet, aynı fikri iki ayrı kökle kuruyor:

Ve otuz üçüncü ayetin iki kökü birleştirmiş olması dikkat çekicidir: kalbin münîb — "dönen bir kalp", yani "dönen bir dönen".

Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum; üç geçiş de metinde durur.

Ve ل-ق-ي kökü, sûrede dördüncü ve son kez geliyor.

İlkā — atmak, bırakmak, koymak. Ve burada nesnesi işitmedir: elka's-sem'a — "işitmeyi attı/bıraktı".

Türkçedeki "kulak vermek" tam karşılığıdır ve o da bir verme fiilidir.

Kelimenin resmi şudur: işitme kabiliyeti alınıp bir yere konuluyor. Yani duymak değil, duymayı bir yere yöneltmek.

Ve fiil, kökün sûredeki diğer kullanımlarıyla birlikte okunduğunda bir şey söylüyor:

Sûrede bu kökle bir şey atan tek insan, otuz yedinci ayettedir. Ve attığı şey kendi dikkatidir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; dört geçiş metinde durur, karşılaştırma bana aittir.

Ve şart tamamlanıyor: kulak vermek yetmiyor; şehîd olmak gerekiyor.

Yukarıda (21. ayette) kaydedildiği gibi, ش-ه-د kökünün merkezinde hazır bulunmak var.

Yani ifade şunu söylüyor: kulağını vermiş ama zihni başka yerde olan kişi, bu şartı taşımıyor.

Müfessirler şehîdi burada şöyle açıklar: kalben hazır olan, dikkatini vermiş olan, gaflette olmayan. Ve bu, yirmi ikinci ayetteki ğaflet ile doğrudan karşıtlık kuruyor.

İki kelime de "hazır bulunma" ekseninde duruyor: ğaflet, iz bırakmamış olmak; şehâdet, orada olmak.

Şimdi ayetin en önemli tarafına geliyorum ve bunu açıkça kendi okumam olarak sunuyorum.

Sayılan iki şart, iki farklı insan tipini tarif ediyor:

Ve ayetin söylediği şey şudur: ikisi de yeterlidir.

Bunun neden önemli olduğunu söylemek gerekiyor.

Kavrayış herkeste aynı değildir. Bir metnin, bir delilin, bir tabiat manzarasının önünde herkes aynı şeyi görmez. Eğer tek yol "kalbi olan" olsaydı, anlamak bir yetenek meselesi olurdu.

İkinci yol, yeteneği devre dışı bırakıyor ve yerine dikkati koyuyor. Kulağını verebilen ve orada bulunabilen kişi — kavrayışı ne olursa olsun — kapının içindedir.

Ve dikkat, yetenekten farklı olarak, herkesin yapabileceği bir şeydir. Verilmiş değil, verilen bir şeydir.

Bu okumayı kendi okumam olarak kaydediyorum. Metinde duran şey ev (yahut) edatıdır ve iki şartın ayrı ayrı yeterli olduğunu göstermesidir.

Ve sûrenin bir halkası daha kapanıyor.

Sekizinci ayette bitkiler ve gökyüzü için şu denmişti: tebsıraten ve zikrâ li-külli abdin münîb.

Otuz yedinci ayette tarih için aynı kelime kullanılıyor: le-zikrâ li-men kâne lehû kalb.

Yani sûrenin iki delil bölümü — tabiat (6-11) ve tarih (12-14, 36) — aynı kelimeyle sonuçlandırılıyor.

Ve bir fark var: sekizinci ayette iki kelime vardı (gördürme + hatırlatma), otuz yedincide bir (hatırlatma).

Bunu kendi okumam olarak veriyorum ve makul bir gerekçesi var: tabiat görülür, tarih görülmez. Geçmiş nesillerin başına gelen şey, ancak anlatılır ve hatırlanır. Yani sekizinci ayette tebsıranın olup burada olmaması, delillerin türüyle uyumludur.