Zâriyât 17-18. ayetler

Kânû kalîlen mine'l-leyli mâ yehce'ûn · Ve bi'l-eshâri hüm yestağfirûn "Gecenin az bir kısmını uyurlardı. Ve seherlerde bağışlanma dilerlerdi."

Müzzemmil 73/2-4 ve 73/6 bahislerinde gece kalkışı ayrıntılı olarak ele alındı. Tekrarlamıyorum. Oradaki tespitlerin özeti:

• Kum (kalk) emri geceye yöneliktir ve emrin ölçüsü aynı sûre içinde üç kez gevşetilir (illâ kalîlâ → aralık → mâ teyessera).
• Nâşietü'l-leyl (gece kalkışı) kelimesi çözümlendi ve ihtilafı verildi.
• Gecenin niçin seçildiği hakkında yazılanlar ayetin gerekçesi olarak değil, gözlem olarak kaydedildi: dış uyaranın azlığı, görülmezlik, uykudan verilen bedel. Ve modern uyku literatürüne bağlanmadı.

Buraya eklenecek olan üç şey var: kipin değişmesi, hec' kelimesinin kendisi, ve gramerdeki tartışma.

Ve fark buradadır.

Müzzemmil'de gece kalkışı bir emirdi: kumi'l-leyl — "geceyi kalk". Muhatap Peygamber'di ve cümle emir kipindeydi.

Zâriyât'ta aynı şey bir tasvirdir: kânû kalîlen mine'l-leyli mâ yehce'ûn — "uyurlardı". Muhatap muttakîlerdir ve cümle geçmiş zaman haber kipindedir.

İki sûre arasında bir aşama farkı var:

Ve iki ayetin ölçü kelimesi aynı: kalîl. Müzzemmil'de gecenin "azı" istisna ediliyordu; Zâriyât'ta gecenin "azı" uykuya ayrılıyor.

Bu, sûrenin cennet tablosunu bir karşılık olarak kurmasıyla uyumludur: on altıncı ayet "bundan önce" demişti; on yedinci ayet, o "önce"nin nasıl geçtiğini anlatıyor. Emrin uygulanmış hali.

Kök: ه-ج-ع. Ve bu kelime, Kur'an'da yalnızca burada geçer.

Dilcilerin kaydettiği anlam: هُجُوع — gecenin bir kısmında uyumak, hafif uyku. Heca'a — geceleyin uyudu. Bazı sözlüklerde kelimeye "gecenin ilk bölümünde uyumak" kaydı da düşülür.

Ve Arapçada uyku için başka kelimeler de var:

Yani ayet, uykuyu genel adıyla anmıyor. Gece uykusuna ait özel bir kelime kullanıyor.

Bu bir dil gözlemidir; kelimenin Kur'an'daki tek kullanımı olması, karşılaştırma imkânını sınırlıyor ve bunu belirtmek gerekiyor.

Ayetin dizimi nahivcileri ayırmıştır ve ayrılığın sebebi مَا kelimesidir.

Kânû kalîlen mine'l-leyli mâ yehce'ûn.

Üçüncü görüş anlamı ciddi biçimde değiştirir ve klasik kaynaklarda azınlıkta kalır. Sebebi gramerdir: mâ nâfiye olsaydı kalîlen kelimesinin cümledeki yeri sorunlu hale gelirdi.

İlk iki görüş aynı anlama çıkar ve çoğunluk bunlardadır. Ben de bu iki görüşü esas alıyorum; bağlayıcı değildir.

Ve şu kaydı düşmek gerekiyor: üçüncü görüş kabul edilirse ayet bir aşırılık tarif etmiş olur — hiç uyumamak. Bu, Müzzemmil sûresinin kendi içinde yaptığı gevşetmelerle uyuşmaz. Müzzemmil bölümünde kaydedilen tespit şuydu: sûre kendi hükmünü üç kez gevşetiyor ve teklifin insanın haline göre ayarlanmasını bir kural olarak beyan etmiyor, uyguluyor. Zâriyât'ın ayetini "hiç uyumazlardı" diye okumak, bu ayarlamayı ortadan kaldırır.

Bu gerekçeyi bir tercih dayanağı olarak değil, bir tutarlılık kaydı olarak yazıyorum.

Kök: س-ح-ر. Sehar — gecenin son bölümü, şafaktan hemen önceki vakit. Çoğulu eshâr.

Ve bu kök, sûrenin ilerisinde bambaşka bir kelimeyle geri gelecek: elli ikinci ayette sâhir (büyücü). Aynı kök.

Müddessir bölümünde bu bağ kaydedilmişti: dilciler sihr ile sehar arasındaki ilişkiyi, ışıkla karanlığın karıştığı, gözün yanılabildiği vakit üzerinden kurar. Bu izahı orada olduğu gibi burada da dilcilere nispet ediyorum, kesin bir etimoloji olarak sunmuyorum.

Ama sûre içindeki tabloyu kaydetmeye değer:

• 18. ayet: bi'l-eshâr — muttakîler seherde bağışlanma diliyor.
• 52. ayet: sâhir — inkârcılar peygamberlere "büyücü" diyor.

Aynı kökün iki ucu: biri vakit, öteki aldatma. Bunu bir kelime gözlemi olarak kaydediyorum; sûrenin bunu kasten yaptığını iddia etmiyorum.

Vaktin kendisi. Seher, gecenin en zor kalkılan bölümüdür. Gecenin başında uyanık kalmak bir tercihtir; gecenin sonunda uyanmak bir kesintidir — uykunun tam ortasından kalkmayı gerektirir.

Müzzemmil bölümünde kaydedilen "bedelli vakit" gözlemi burada en yoğun noktasına varıyor.

Kök: غ-ف-ر. Somut anlamı: örtmek, üstünü kapatmak. Miğfer — başı örten savaş başlığı. Aynı kökten. Nasr 110/3 ve Müddessir 74/56 bahislerinde bu kök işlendi; tekrarlamıyorum.

İstiğfâr (istif'âl babı) — örtülmesini istemek.

Ve ayetin en dikkat çekici tarafı burada.

Sûre bu insanları muhsin diye niteledi (16. ayet). Gecenin azını uyuyorlar (17. ayet). Mallarında başkasının hakkı var (19. ayet). Yani tablo, yapılabilecek en iyi şeylerin tablosu.

Ve bu insanların seherde yaptıkları şey, bağışlanma dilemek.

Metin bunu bir tezat olarak sunmuyor; sadece yan yana koyuyor. Ama yan yana konmasının kendisi bir şey söylüyor: istiğfâr, kusurlu olanın değil, dikkatli olanın işi olarak kaydediliyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; ayet bir gerekçe vermiyor.

Ve bir dizim nüktesi: ayet yestağfirûne bi'l-eshâr diyebilirdi. Onun yerine zaman zarfı öne alınmış (bi'l-eshâri hüm yestağfirûn) ve araya ayrıca هُمْ zamiri girmiş.

Âdiyât ve Mâûn bölümlerinde kaydedildiği gibi: öne alınan öğe vurgu kazanır, ve gramer açısından zorunlu olmayan hüm zamiri tahsis bildirir. İkisi birleşince cümle şunu söylüyor: vakit belirleyicidir, ve o vakitte bunu yapanlar işte bunlardır.