Zâriyât 52-53. ayetler

Kezâlike mâ ete'llezîne min kablihim min rasûlin illâ kālû sâhirun ev mecnûn · Etevâsav bih; bel hüm kavmün tâğūn "İşte böyle: onlardan öncekilere hangi elçi geldiyse mutlaka 'büyücü ya da deli' dediler. Bunu birbirlerine mi tavsiye ettiler? Hayır, onlar azgın bir topluluktur."

Yukarıda 51/38-40 bahsinde bu bağı kurdum; tekrarlamıyorum. Özeti: Firavun'un söylediği iki kelime (sâhirun ev mecnûn), burada her devrin sözü olarak kaydediliyor — aynı iki kelime, aynı sırayla, aynı ev bağlacıyla.

Ve sâhir ile mecnûn ithamlarının çelişkili olduğu, dolayısıyla sûrenin sekizinci ayetindeki kavlin muhtelif teşhisinin burada bir örnek bulduğu orada gösterildi.

Kırk ikinci ayette görülen kalıbın aynısı: mâ … illâ. İki olumsuzluk, mutlak bir kapsayıcılık.

Ve min rasûlin tamlamasındaki min zâidedir — olumsuz cümlede genelleme için kullanılır. Türkçede "hiçbir elçi" diye karşılanır.

Yani cümle hiçbir istisna bırakmıyor: gelen her elçiye aynı iki kelime söylendi.

Bu mutlaklık ilk bakışta abartılı görünebilir. Ama Kur'an'ın kendi anlatımında bunun karşılığı vardır: Nûh'a (Kamer 54/9: mecnûn), Mûsâ'ya (bu sûrenin 39. ayeti), Sâlih'e, Şuayb'a benzer ithamlar yöneltilir. Ve Peygamber'e yöneltilen ithamlar İnşirâh bölümünde dökümlenmişti.

Ve bu, Kur'an'ın en ince alaylı sorularından biri.

Kök: و-ص-ي. Asr 103/3 bahsinde bu kök işlendi ve bu ayet orada anıldı. Tekrarlamıyorum. Oradaki tespitin özeti: tevâsav karşılıklı tavsiyedir; ve bu ayet şaşırtıcıdır çünkü aynı kalıp burada olumsuz bağlamda kullanılıyor — geçmiş toplumların hep aynı iki sözü söylemeleri, sanki birbirlerine tavsiye etmişler gibi. Ve orada kaydedilen sonuç: "karşılıklı tavsiye mekanizması iki yönde de çalışır… Mekanizma nötr; belirleyici olan içeriktir."

Buraya eklenecek olan, sorunun kendisi.

Soru istifhâm-ı inkârîdir: cevabı "hayır"dır ve zaten bir sonraki cümlede veriliyor (bel).

Ve sorunun mantığını görmek gerekiyor. Metin bir gözlem yapıyor: yüzyıllarca birbirinden habersiz topluluklar, birbirinden habersiz elçilere aynı iki kelimeyle karşılık verdiler.

Bunun iki açıklaması olabilir:

1. Sözleşmişler. Ama bu imkânsızdır — aralarında yüzyıllar ve mesafeler var. 2. Ortak bir sebep var. Ve metin bu ikincisini veriyor: bel hüm kavmün tâğūn.

Yani soru bir eleme yapıyor: birinci ihtimal gülünç olduğu için düşüyor, ikincisi kalıyor.

Ve bu, mantık bakımından Tûr 52/35'te göreceğimiz yapının aynısıdır. Orada da ihtimaller sayılacak, imkânsız olanlar elenecek ve geriye tek bir açıklama kalacak. Tûr bunu üç ihtimalle yapacak; Zâriyât burada iki ihtimalle yapıyor.

Bu, iki sûre arasındaki en dikkat çekici yöntem benzerliğidir ve Tûr bölümünde ayrıca ele alınacak.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; iki ayetin yapıları metinde açıktır.

Kök: ط-غ-ي. Şems 91/11 bahsinde bu kök işlendi (tağvâ); tekrarlamıyorum. Özeti: kökün somut anlamı suyun kabarıp taşmasıdır — sınırı aşmak. Ve orada tağvâ ile takvâ'nın aynı vezinde, aynı sesle bittiği kaydedilmişti: biri korunmak, öteki sınırı aşmak.

Ve bu sûrede iki kelime de var:

15. ayet: inne'l-müttekīne fî cennâtin ve uyûn. 53. ayet: bel hüm kavmün tâğūn.

Sûrenin iki ana grubu, iki köke bağlanmış: korunanlar ve taşanlar. Şems bölümünde kaydedilen ses benzerliği burada da geçerlidir.

Bunu bir sûre içi bağ olarak kaydediyorum.

Ve bel edatının işi. بَلْ Arapçada idrâb edatıdır: önceki hükmü bırakıp yerine başkasını koyar. Türkçede "hayır, aksine" diye karşılanır.

Yani cümle şunu yapıyor: sorulan soruyu reddediyor ve gerçek sebebi koyuyor. Ortak söz, sözleşmeden değil ortak halden doğuyor.