Necm 13-15. ayetler

Ve lekad raâhü nezleten uhrâ · İnde sidreti'l-müntehâ · İndehâ cennetü'l-me'vâ "Andolsun onu bir başka inişte de gördü. Sidretü'l-müntehâ'nın yanında. Me'vâ cenneti de onun yanındadır."

نَزْلَة — kök ن-ز-ل. İnmek. Nezle, tek seferlik bir iniş bildiren kalıptır (Arapçada bu vezin — fa'le — fiilin bir kez yapılışını adlandırır: darbe bir vuruş, ekle bir yiyiş).

Ve gramerdeki konumu tartışılır: nezleten mansûbtur ve zarf ya da mef'ûl-i mutlak olarak okunabilir — "bir iniş sırasında" ya da "bir iniş görüşüyle". İki okuma da anlamı fazla değiştirmiyor.

Asıl mesele şudur: "bir başka iniş" dendiğine göre, bir birincisi var.

Yani metin iki ayrı görme olayından söz ediyor. Birincisi 5-10. ayetlerde anlatılan (en yüksek ufuk, yaklaşma, sarkma); ikincisi burada anlatılan (Sidre'nin yanında).

Ve bu, yukarıdaki ihtilafı doğrudan ilgilendiriyor. Metnin iki ayrı sahneden söz etmesi, "karma okuma"yı — birinci sahnenin Cebrâil, ikincisinin başka bir şey olduğu görüşünü — mümkün kılan şeydir. Ama metin bu ayrımı kendi kurmuyor; sadece "bir başka" diyor.

أُخْرَىٰ kelimesi bu sûrede dört kez geçiyor (13, 20, 38, 47) ve her seferinde farklı bir işte:

Sûre aynı kelimeyi bir görme, bir put, bir yük ve bir yaratılış için kullanıyor. Bunu bir kelime dağılımı gözlemi olarak kaydediyorum; aralarında kavramsal bir bağ kurmuyorum, çünkü kelime gündelik ve sıradandır.

Kök: س-د-ر. سِدْر — Arap coğrafyasında yaygın, gerçek bir ağaç.

Bu ağaç Vâkıa bölümünde işlendi (Vâkıa 56/28: fî sidrin mahdûd — "dikensiz sidr ağaçları içinde"); orada kaydedilenler burada aynen geçerlidir:

سِدْر — Arap coğrafyasında yaygın bir ağaç. Türkçede sedir, Arabistan kirazı, hünnap gibi adlarla anılır. Ağacın botanik teşhisi konusunda kesin konuşmuyorum; kaynaklarda tarif edilen özellikleri şunlardır: gölgesi bol, meyvesi yenir ve dalları dikenlidir.

سِدْرَة tekil birim adıdır (ism-i vahde): bir tane sidr ağacı. Arapçada sidr cinsi, sidre o cinsten bir teki bildirir.

Ve ağacın seçimi üzerinde durmaya değer.

Sidr, o coğrafyada çölde gölge veren birkaç ağaçtan biriydi. Sıcak, susuz bir arazide bir sidr ağacı, bir işaret noktası ve bir dinlenme yeriydi: gölgesi geniş, meyvesi (nebk) yenebilir, dalları hayvan yemi olarak kullanılır. Yolcular ona göre yön bulur, kervanlar altında konaklardı.

Yani kelimenin muhatapta uyandırdığı ilk şey egzotik bir şey değil, bildiği bir ağaçtır. Ve o ağaç hakkında bildiği ilk şey: gölge ve durak.

Bir sözlük notu, ihtiyat kaydıyla. Klasik sözlükler aynı kök maddesi altında سَدِرَ (gözü kamaşmak, başı dönmek, şaşkına dönmek) ve سَادِر (düşünmeden, gözü kararmış giden) kelimelerini de kaydeder. İki anlam grubunun (ağaç / kamaşma) tarihî olarak tek bir kökten gelip gelmediği tartışmalıdır ve üzerine bir yorum bina etmiyorum. Yalnızca şu ilgi çekicidir ve bir tesadüf olabilir: dört ayet sonra, 17. ayette, tam da gözün kaymasının olumsuzlandığı bir cümle gelecek.

Kök: ن-ه-ي. Bu kök bu tefsirde birkaç yerde geçti (Haşr, Nâziât, Fecr).

Kökün somut anlamı: bir şeyin bitmesi, sona ermesi, son sınıra varması.

Ve buradan iki ayrı yön çıkar:

• نِهَايَة (nihâyet) — son, bitim.
• نَهَىٰ (nehâ) — yasakladı. Bağ şudur: yasak, bir şeyin sınırını koymaktır; nereye kadar gidilebileceğini belirler.
• نُهْيَة / نُهَىٰ (nühâ) — akıl. Kur'an bu kelimeyi kullanır: "Bunda akıl sahipleri (üli'n-nühâ) için âyetler vardır" (Tâhâ 20/54). Dilcilerin izahı: akıl, insanı kendine zarar verecek şeyden alıkoyan şeydir. Yani aklın adı, bir yasaklama kökünden geliyor.

مُنْتَهَىٰ — iftiâl babının ism-i mef'ûl/mekân şekli: son bulunan yer, varılan uç.

Ve bu kelime bu sûrede iki kez geçiyor:

14. ayet: inde sidreti'l-müntehâ — "sonun sidresi yanında" 42. ayet: ve enne ilâ rabbike 'l-müntehâ — "ve son varış Rabbinedir"

Nâziât bölümünde bu iki ayet zaten yan yana konmuştu (Nâziât 79/44 münasebetiyle). Orada Kur'an'daki müntehâ kullanımları sayılırken hem 53/14 hem 53/42 verilmişti.

Şimdi ikisini bir arada okumak mümkün ve bu sûrenin kendi verisidir:

Sûre aynı kelimeyi bir kere bir ağaca, bir kere Rabbe bağlıyor. Ve ikisi arasında yirmi sekiz ayet var.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve dayanağı kelime tekrarıdır: on dördüncü ayet, bir yükselişin nereye kadar gidebildiğini söylüyor — bir ağaca kadar. Kırk ikinci ayet, hiçbir şeyin ötesine geçemeyeceği asıl sonu söylüyor. Birinci son, ikinci sonun yanında bir işaret taşıdır.

Bu terkip Kur'an'da yalnız burada geçer ve Kur'an onu açıklamıyor.

Tefsir geleneğinde çeşitli izahlar nakledilir: yükselenlerin ulaşabildiği son nokta olduğu, yukarıdan inenle aşağıdan çıkanın orada buluştuğu, meleklerin bilgisinin orada sona erdiği. Bu izahların bir kısmı rivayete, bir kısmı çıkarıma dayanır ve birini nakil olarak öne çıkarmıyorum.

Metnin kendi söyledikleri şunlardır ve bunlarla sınırlıdır:

1. Bir sidr ağacıdır (sidrat). 2. Bir "sonun" ağacıdır (el-müntehâ). 3. Yanında Me'vâ cenneti vardır (15). 4. Onu bir şey bürümüştür ve o şey adlandırılmıyor (16).

Dördü de bir mekân tarifidir ve hiçbiri bir açıklama değildir. Metin, bir yer adı veriyor ve orayı tarif etmiyor.

جَنَّة — kök ج-ن-ن. Bu kök Bakara bölümünde (2/25) tam olarak çözümlendi ve bu tefsirde birçok yerde ona dayanıldı; tekrarlamıyorum. Özeti: kökün anlamı örtmek, gizlemektir ve türevlerinin hepsi görünmezlik etrafında döner — cenîn (rahimde örtülü), cinn (görünmeyen), mecnûn (aklı örtülmüş), micenn (kalkan), cennet (ağaçlarıyla toprağı örten bahçe).

Ve burada bir dizim tesadüfü var: bir ağaç (sidre) anılıyor ve hemen ardından, kökü "ağaçlarıyla örten bahçe" olan bir kelime geliyor. İki kelime aynı görüntü ailesinden.

مَأْوَىٰ — kök أ-و-ي. Bu kelime Duhâ bölümünde işlendi (Duhâ 93/6: e-lem yecidke yetîmen fe-âvâ); orada kaydedilenler:

مَأْوَى (me'vâ) — barınak, sığınılan yer. Kur'an'da hem cennet hem cehennem için kullanılır: "cennetü'l-me'vâ" (Necm 53/15) ve "me'vâhümü'n-nâr" (Âl-i İmrân 3/151). Yani me'vâ değer bildirmez; sadece "sonunda varılan yer" demektir.

Duhâ bölümü zaten bu ayete işaret etmişti; bağı burada tamamlıyorum.

Kelimenin nötr olması önemlidir. Me'vâ, iyi ya da kötü bir yer değil; gidilecek yerdir. Bir hayvanın ağılı, bir insanın evi, bir yolcunun hanı — hepsi me'vâdır.

Ve bu, on dördüncü ayetle birleşince bir görüntü çıkıyor: bir "son"un ağacı, ve yanında bir "varılacak yer". İkisi de varış bildiriyor. Sidre bir sınır, cennet bir durak.

On beşinci ayetin dizimi tersine çevrilmiş. Normal sıra cennetü'l-me'vâ indehâ olurdu (özne + haber). Ayet عِندَهَا ile başlıyor.

Arapçada haberin öne alınması tahsis (sınırlandırma) ya da vurgu bildirir. Yani cümle şunu söylüyor: "tam orada" — başka yerde değil.

Ve bu, bir mekân tarifinde beklenen bir vurgudur: iki şeyin aynı yerde olduğunu söylemek.