أَمْ لِلْإِنسَٰنِ مَا تَمَنَّىٰ · فَلِلَّهِ ٱلْءَاخِرَةُ وَٱلْأُولَىٰ
Em li'l-insâni mâ temennâ · Fe-lillâhi'l-âhıratü ve'l-ûlâ "Yoksa insana her temenni ettiği mi var? Oysa sonu da öncesi de Allah'ındır."
Kök: م-ن-ي. Yukarıda, 20. ayette Menât münasebetiyle bu kök verildi ve Kıyâme'deki tahlile dayanıldı.
Ve kökün "takdir etmek, ölçmek" anlamı ile "temenni etmek" anlamı arasındaki ilişki üzerinde durmaya değer. Kıyâme bölümünde bu akrabalık bir sözlük gözlemi olarak nakledilmiş, üzerine yorum bina edilmemişti. Burada bir ayrıntı ekliyorum ve kendi okumam olduğunu belirtiyorum:
Menâ — takdir etti; temennâ — kendi kendine takdir etti. Yani temenni, kişinin kendi kaderini kendi kafasında yazmasıdır. Ve ayet tam olarak bunu reddediyor: takdir insanın işi değil.
Bunu bir çıkarım olarak sunuyorum; kökün iki anlamı arasındaki tarihî ilişki hakkında kesin bir hüküm vermiyorum.
Kelimenin Kur'an'daki bir başka türevi: أَمَانِىّ (emânî — kuruntular). Bu kelime Bakara bölümünde (2/78) işlenmişti ve orada kaydedilen tespit burada da geçerlidir: emânî, gerçeğe değil isteğe dayalı kanaattir.
Ve buradaki bağ şudur: 23. ayet, muhatapların nefislerinin arzuladığına uyduğunu söylemişti. 24. ayet o cümlenin doğal sonucunu soruyor: peki arzu etmek yeterli mi?
Yani soru, bir önceki ayetin teşhisini test ediyor. Eğer insan arzuladığına uymakla haklı çıksaydı, arzu etmek yeterli olurdu. Değilse, 23. ayetteki teşhis bir kusur teşhisidir.
Ayet soruya cevap vermiyor — daha doğrusu, cevabı bir başka cümleyle veriyor: fe-lillâhi'l-âhıratü ve'l-ûlâ.
Bu, Kur'an'ın sık kullandığı bir tekniktir ve bu tefsirde birkaç yerde kaydedildi (Mâûn bölümündeki açılış sorusu; Münâfikûn bölümündeki kapanış sorusu). Soru cevabı kabul ettirmez, buldurur.
Ve mantıkî bağ şudur: bir şeyi temenni etmek, o şeyin dağıtımı üzerinde bir söz hakkın olduğunu varsayar. Dağıtım başkasına aitse, temenni bir talep olarak geçerlidir ama bir hak olarak geçerli değildir.
Klasik tefsirlerde bu tersliğin fasıla ile ilgili olabileceği kaydedilir ve bu izah güçlüdür: sûrenin bütün ayetleri -â sesiyle bitiyor ve el-ûlâ bu sese uyuyor, el-âhıra uymuyor. Yani sıra, kafiyenin zorunlu kıldığı bir sıra olabilir.
Ama bir anlam boyutu da kaydedilebilir ve bunu kendi okumam olarak sunuyorum: ayet, insanın temennisini reddederken önce sonucu anıyor. Bir temenni, sonucu hakkındadır. Ve sonuç kimin elindeyse, temenni orada biter.
A'lâ bölümünde benzer bir sıra tersliği (İbrâhim-Mûsâ / Mûsâ-İbrâhim) tartışılmış ve orada da fasıla ihtimali kaydedilip kesin bir sebep verilmemişti. Aynı ihtiyat burada da geçerlidir.
ٱلْأُولَىٰ kelimesi bu sûrede üç kez geçiyor (25, 50, 56) ve her seferinde farklı bir şeyi niteliyor: dünya hayatı (25), ilk Âd kavmi (50), önceki uyarıcılar (56). Bir kelime dağılımı gözlemi olarak kaydediyorum.