Necm 8-9. ayetler

Sümme denâ fe-tedellâ · Fe-kâne kābe kavseyni ev ednâ "Sonra yaklaştı ve sarktı. Böylece iki yay boyu kadar, hatta daha yakın oldu."

Kur'an'ın en çok tartışılan iki ayeti buradadır. Önce kelimeler, sonra ihtilaf.

Kök: د-ن-و. Bu kök bu tefsirde birçok yerde geçti (Rahmân, Hâkka, İnsân, Nâziât, A'lâ). Somut anlamı: yakın olmak, mesafeyi kapatmak.

Türevleri:

• دُنْيَا (dünyâ) — ism-i tafdîlin müennesi: en yakın olan. Yani "dünya" kelimesi bu köktendir ve "yakın olan hayat" demektir. Kur'an bunu açıkça karşıtıyla kullanır: el-hayâtü'd-dünyâ (yakın hayat) / el-âhıra (sonraki).
• أَدْنَىٰ (ednâ) — daha yakın; ve bir başka anlamda "daha aşağı, daha az".
• دَنِيء — aşağılık. Dikkat: bu kelime د-ن-أ kökündendir, yani hemze ile; dünyâ ile aynı kök değildir. Türkçede ikisinin de "deni" diye okunması bir karışıklık üretir; ayrı köklerdir.

Ve 9. ayet aynı kökten bir kelimeyle bitiyor: ev ednâ — "ya da daha yakın". Yani sekiz ve dokuzuncu ayetler, aynı kökü açılışta ve kapanışta kullanıyor.

Kök: د-ل-و. Ve kökün somut anlamı, ayetin görüntüsünü tam olarak veriyor.

دَلْو (delv) — kova. Kuyudan su çekmek için ipe bağlanıp aşağı salınan kap. Kur'an bu kelimeyi kullanır: "Kovasını saldı" (Yûsuf 12/19: fe-edlâ delvehû).

Türevler:

• أَدْلَىٰ (edlâ) — sarkıttı, aşağı saldı. If'âl babı, geçişli.
• تَدَلَّىٰ (tedellâ) — tefe'ul babı, dönüşlü: sarktı, kendini aşağı bıraktı.
• دَلِيل / دَلَالَة — delil, gösterme. Dilcilerin bir kısmı bağı şöyle kurar: delil, bilinmeyene doğru sarkıtılan iptir. Bu türetme tartışmasızdır diyemem; ihtiyat kaydıyla naklediyorum.

Görüntü şudur: kuyuya kova salınır. İp yukarıda tutulur, kap aşağı iner. Bağ kopmaz — inen şey, yukarıdakine bağlı kalarak iner.

دَنَا فَتَدَلَّىٰ — "yaklaştı, sonra sarktı."

Sıra ilk bakışta ters durur. Beklenen sıra şudur: önce sarkarsın, sonra yaklaşırsın. Sarkma yaklaşmanın aracıdır; araç sonuçtan sonra gelmez.

Klasik tefsirlerde bu sıra üzerinde durulur ve iki izah nakledilir:

İkinci izah üzerinde durmaya değer ve bir gözlem eklemek istiyorum — kendi okumam olarak kaydediyorum.

Denâ ve tedellâ aynı şey değildir, çünkü bâbları farklıdır:

• دَنَا — I. bâb, basit fiil. Bir mesafenin kapanması. Yatay ya da dikey olabilir.
• تَدَلَّىٰ — V. bâb (tefe'ul), dönüşlü. Ve bu bâbın anlamı: fiili kendi üzerinde gerçekleştirmek. Yani "sarkıtıldı" değil, "kendini sarkıttı."

Fark şudur: denâ mesafe hakkındadır; tedellâ irade hakkındadır. Kova kuyuya kendiliğinden düşmez; biri onu salar. V. bâb, salma işinin kendisine ait olduğunu söylüyor.

Ve bu, birinci ayetteki hevâ ile karşıtlık kurar:

Sûrenin sekiz ayette yaptığı şey budur: iki aşağı hareketi karşılaştırıyor. Biri kontrolsüz düşüş, öteki kontrollü iniş. Yıldız düşer; öteki sarkar.

Bu karşıtlığı kendi okumam olarak kaydediyorum. Fiillerin bâbları ve kökleri metnin verisidir; ikisi arasında bir karşıtlık kurmak benim yaptığım iştir.

قَاب. Dilcilerin verdiği tarif: yayın tutamağı (makbıd) ile ucundaki kıvrım (siye) arasındaki mesafe. Yani yayın yarısına yakın bir uzunluk.

Ama kelime daha genel olarak "kadar, ölçüsünce" anlamında da kullanılır: kābe kavseyn — "iki yay kadar."

Sonuç ikisinde de aynı yere çıkıyor: bir insanın kolunu uzatınca değebileceği kadar bir mesafe. Ölçü küçüktür ve mesele budur.

Kök: ق-و-س. Kavs — yay. Çoğulu ikvâs, kısıyy.

Türevler:

• تَقَوَّسَ — yay gibi büküldü, kamburlaştı. Şeyhun mütekavvis — beli bükülmüş yaşlı.
• قُوس — ölçü, boy.

Ve bir uyarı gerekiyor. Türkçede "kıyas" kelimesi bu ayete bağlanarak "yay ölçüsü" gibi izah edilir. Bu yanlıştır ve kök farkı açıktır:

• قَوْس (yay) → kök ق-و-س
• قِيَاس (kıyas, ölçme) → kök ق-ي-س (kāse yekîsü — ölçtü)

Ortadaki harf farklıdır (vâv / yâ) ve Arapçada bu fark kökü belirler. Tekvîr bölümünde kevvera / küre için yapılan uyarının aynısı burada da geçerlidir. İki kelimenin Türkçe okunuşlarındaki benzerlikten anlam çıkarılmaz.

Ölçünün yay olması tesadüf değil ve bunu görmek için o toplumun eşya dünyasını bilmek gerekiyor.

Yay, çöl toplumunda herkeste bulunan ve boyu herkesçe bilinen bir alettir. Bir mesafeyi tarif etmek için elinizde ortak bir birim olması gerekir; ve arşın, mil, fersah gibi birimler ya çok büyüktür ya da herkesin elinde değildir. Yay, hem avcının hem savaşçının yanında taşıdığı, boyu aşağı yukarı standart bir nesnedir.

Yani ayet, en soyut olayı en somut aletle ölçüyor. Gökte olan bir şeyin mesafesi, muhatabın omzunda asılı duran şeyle veriliyor.

Bu, Kur'an'ın düzenli olarak yaptığı bir iştir ve bu tefsirde birkaç yerde kaydedildi: Tekvîr'de kozmik listenin ortasına gebe devenin konması; Vâkıa'de cennet tasvirlerinin bilinen ağaçlarla kurulması. En büyük iddia, en yakın nesneye bağlanıyor.

Bir de şu nakledilir ve ihtiyatla aktarıyorum: Arap âdetinde iki kişi antlaşma yaptığında yaylarını birbirine yaslayıp tek bir yay gibi çektikleri, bunun ittifakın simgesi sayıldığı söylenir. Bazı müfessirler kābe kavseyn ifadesini buna bağlar. Bu izahın tarihî dayanağı tartışmalıdır ve üzerine bir yorum bina etmiyorum; yalnızca kaynaklarda geçtiği için kaydediyorum.

Cümlenin en dikkat çekici parçası bu ektir.

Ev — "ya da". Arapçada bu edat şüphe, tercih ya da belirsizlik bildirir. Ama Allah hakkında şüphe söz konusu olamayacağına göre burada ne yapıyor?

Klasik tefsirlerde birkaç izah nakledilir ve hepsi bir noktada birleşir:

Üçü de aynı yere varıyor ve asıl mesele orada: ifade, verdiği ölçüyü aynı cümlede geri alıyor.

Ve bu, bir anlatım tercihi olarak kayda değer. Bir mesafe söyleniyor, sonra "ya da daha az" deniyor. Sonuç şudur: okuyucu bir sayı almıyor, bir yakınlık hissi alıyor. Ölçü verilmiş gibi yapılıp verilmiyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum: ifade, tarif edilemeyecek bir şeyi tarif etmenin yolunu, tarifi yetersiz ilan ederek buluyor. Ve dokuzuncu ayetin son kelimesi (ednâ), sekizinci ayetin ilk fiiliyle (denâ) aynı kök olduğu için, iki ayet bir çember kapatıyor: yaklaştı… daha da yakın.