Vâkıa 15-16. ayetler

Alâ sürurin mevdûne · Müttekiîne aleyhâ mütekābilîn "Örülmüş tahtlar üzerinde; onlara yaslanmış olarak, karşılıklı."

Sâbikūn tablosunun ilk maddesi. Ve tablo bir oturma düzeniyle başlıyor — yiyecekle, içecekle değil.

Tekili سَرِير. Kök: س-ر-ر. İnşikâk bölümünde bu kök işlendi ve orada kaydedilenler şunlardı: sürûr (sevinç, iç ferahlığı), sırr (gizli olan), serîr (taht). Ve dilcilerin naklettiği izah: sürûr, kalbin içinde gizlice genişlemesidir; yani sevinç, kökün "gizlilik" dalıyla akrabadır.

Orada bu ayet zaten anılmıştı (Vâkıa 56/15, Ğâşiye 88/13). Tekrarlamıyorum.

Buraya eklenecek olan: serîr, Arapçada sadece bir oturma yeri değildir; hükümdarın tahtı için de kullanılır. Kelime hem "sedir" hem "taht" anlamını taşır ve Kur'an ikisini ayırmaz.

Kök: و-ض-ن. Ve kökün somut anlamı belirleyicidir: sıkıca örmek, iç içe geçirmek, halka halka birbirine geçirerek dokumak.

• وَضِين (vadîn) — devenin semerini bağlayan, deriden örülmüş kolan. Kökün en somut kullanımı budur.
• وَضَنَ — üst üste bindirerek, iç içe geçirerek dokudu.

Dilciler kelimenin özellikle zırh örgüsü için kullanıldığını kaydeder: halkaların birbirine geçirilmesiyle yapılan dokuma.

Kelime Kur'an'da yalnızca burada geçer.

Neyle örülmüş? Ayet söylemiyor. Klasik tefsirlerde altın ve mücevherle örülmüş oldukları nakledilir. Bu tafsilatı bir nakil olarak anıyorum; metinde dayanağı yoktur ve kesin sunmuyorum.

Kesin olan, kelimenin bildirdiği şeydir: bu tahtlar tek parça değil, örgüdür. Yani bir kalıptan çıkmış değil, iç içe geçirilerek yapılmış.

Bir okuma olarak şunu kaydediyorum ve bağlayıcı olmadığını belirtiyorum: örgü, parçaların birbirine geçmesiyle sağlamlaşır — tek bir halka zayıftır, birbirine geçmiş halkalar zırh olur. Bir sonraki ayet de bir birliktelik tarif ediyor: mütekābilîn, karşılıklı. Ama iki ayet arasında böyle bir bağ kurmak benim yorumumdur; metnin iddiası değildir.

Kök: و-ك-أ. Bir şeye dayanmak, yaslanmak. İttikâ' — dayanmak. Mütteke' — yaslanılan yer, sedir.

Kalıp: iftiâl babı, ism-i fâil çoğul. Ve mansûb geliyor: hâldir. "Yaslanmış oldukları halde."

Yaslanmanın Arap kültüründeki anlamı önemlidir ve bugün kaybolmuştur. Yaslanarak oturmak, acele etmeyen, tehdit altında olmayan, ayağa kalkma ihtiyacı duymayan kişinin oturuşudur. Ayakta duran hazırdır; oturan bekler; yaslanan ise yerleşmiştir.

Kur'an cennet tasvirlerinde bu fiili sık kullanır ve İnsân 76/13'te aynı kelime geçer (Mutaffifîn bölümünde anılmıştı).

Kök: ق-ب-ل. Ön taraf, karşı. Aynı kökten kıble (yönelinen taraf), kabûl (karşılamak), mukābele (karşılaştırma), istikbâl (karşılama; ve "gelecek" — önde olan zaman).

Kalıp: تَفَاعُل (tefâul) — karşılıklılık bildiren bab. Mutaffifîn bölümünde yeteğâmezûn için bu kalıbın değeri işlenmişti: fiil en az iki kişi gerektirir.

Ve burada kalıp bir mekân düzenine dönüşüyor: yüzler birbirine dönük.

Bu kelimenin ne söylediğini görmek için tersini düşünmek gerekiyor. Bir tahtın önemli olduğu her düzende oturma sıralıdır: en yüksek olan başta, ötekiler arkasında ya da yanında. Sıralı oturmada bazı insanlar bazılarının arkasındadır ve arkadaki, öndekinin yüzünü görmez.

Mütekābilîn bu düzeni ortadan kaldırıyor: kimse kimsenin arkasında değil.

Ve bu, bir sonraki bloğun konusuyla birleşiyor. Yirmi beşinci ayette bu insanların birbirlerinden boş söz ve incitici söz duymadıkları söylenecek. Yani sûre önce oturuşu düzeltiyor, sonra konuşmayı.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; kalıbın karşılıklılık bildirmesi ise dil verisidir.

Bir kayıt: bu iki hâl (müttekiîn ve mütekābilîn) birlikte geldiğinde ortaya rahatlık ile yüz yüzeliğin bir arada bulunduğu bir tablo çıkıyor. Dünyada bu ikisi çoğu zaman ayrışır: rahat olmak için yalnız kalmak, birlikte olmak için tetikte olmak gerekir. Ayet ikisini birleştiriyor. Bu bir okumadır.