Hadîd 1. ayet

Sebbeha lillâhi mâ fi's-semâvâti ve'l-ard, ve hüve'l-azîzü'l-hakîm "Göklerde ve yerde ne varsa Allah'ı tesbih etti. O azîzdir, hakîmdir."

Kökün tahlili Nasr bölümünde yapıldı: س-ب-ح, somut anlamı suda ya da havada yüzmek, bir ortamda hızla akıp gitmek; tef'îl babına geçtiğinde tenzîh — Allah'ı kendisine yakışmayan her şeyden uzak tutmak — anlamını kazanır. Orada tesbihin işlevinin olumsuz olduğu da belirtilmişti: "O şudur" demez, "O şundan uzaktır" der.

Burada tekrar etmiyorum. Bu bölümde ele alınacak olan, kökün anlamı değil kalıbın zamanıdır.

Sûre سَبَّحَ ile açılıyor — geçmiş zaman. Oysa aynı ifadenin muzâri hali (yüsebbihu — tesbih eder/ediyor) Kur'an'da mevcuttur ve iki sûre (Cuma ve Teğâbün) tam olarak onunla açılır.

Bu fark tesadüf değildir ve klasik tefsirde üzerinde durulmuştur. Görüşler şöyle toplanabilir:

Bu tefsirde son satırı zayıf buluyorum ve gerekçesini yazıyorum — bu kendi değerlendirmemdir, bağlayıcı değildir:

Kur'an aynı cümleyi iki kalıpta kuruyorsa, ikisini de bilerek kurmuştur. Bir dil, kalıbı olan bir yapıda kalıbı boşuna değiştirmez. Ve iki kalıbın işlevi Arapçada bellidir: mâzî bir tutanaktır, muzâri bir tasvirdir. Mâzî "oldu" der ve kapatır; muzâri "oluyor" der ve akışı gösterir.

Bunu Tekâsür bölümünde de görmüştük: elhâkümü't-tekâsür mâzîdir ve orada da işlevi aynıydı — bir uyarı değil, bir kayıt. Aynı mantık burada da işliyor, ama yönü tersine dönüyor. Orada mâzî bir suçun kaydıydı; burada bir hâlin kaydı.

Farkın pratik sonucu şudur: yüsebbihu ile açılan bir sûre okura "kâinat şu anda tesbih ediyor" der ve onu o akışa katılmaya çağırır. Sebbeha ile açılan bir sûre ise farklı bir şey yapar: mesele zaten hallolmuştur, sen katılsan da katılmasan da. Muhatabın kararı, olan bitene bir şey eklemez.

Ve bu, sûrenin bütünüyle uyumludur. Hadîd bir infak sûresidir; muhatabından mal vermesini ister. Böyle bir sûrenin açılışında "kâinat zaten O'nundur ve zaten O'nu tesbih etmiştir" denmesi, istenecek şeyin çerçevesini baştan kuruyor: verilecek olan, verenin katkısı değildir. Bu fikir 7. ayette müstahlefîn kelimesiyle, 10. ayette "göklerin ve yerin mirası Allah'ındır" cümlesiyle tekrar edilecek.

Bir kayıt daha: mâzî ile açılan üç sûrenin (Hadîd, Haşr, Saff) üçü de Medenî'dir ve üçü de topluluğa yönelik ağır bir talep içerir — Hadîd infak, Haşr sürgün ve ganimet düzeni, Saff safta durma ve savaş. Muzâri ile açılan ikisi (Cuma, Teğâbün) daha çok davet ve tarif ağırlıklıdır. Bu bir örüntü olabilir; ama örneklem küçüktür ve bunu kesin bir kural olarak sunmuyorum.

Fâil olarak مَا kullanılmış, مَنْ değil.

Arapçada bu iki ilgi zamiri arasındaki fark bilinir: men akıl sahipleri (insan, melek, cin) için, mâ akılsızlar ve genel olarak "şey" için kullanılır. Ayette mâ seçilmiş.

Bunun sonucu kapsamın genişlemesidir. Çünkü mâ, akıl sahiplerini dışlamaz; Arapçada mâ akıl sahiplerini de içine alacak biçimde, "her ne varsa" anlamında kullanılabilir — özellikle karışık bir topluluk kastedildiğinde ve baskın unsur akılsızlar olduğunda.

Yani ayet, tesbih edeni akıllı varlıklarla sınırlamıyor. Taş, ağaç, yıldız, hayvan, insan — hepsi aynı fiilin fâili.

Buradan tanıdık bir soru doğar: akılsız bir varlık nasıl tesbih eder? Klasik tefsirde iki ana cevap vardır:

İkinci görüşün dayanağı, konunun geçtiği bir başka ayettir: "Yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar O'nu tesbih eder. O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; fakat siz onların tesbihini anlamazsınız." (İsrâ 17/44). Bu ayetin son cümlesi — "siz anlamazsınız" — ikinci görüşü destekleyen en güçlü delildir; çünkü "delâlet" anlamındaki bir tesbih anlaşılamayan bir şey değildir, aksine anlaşılmak içindir.

Bu tefsirde bir tercih dayatmıyorum. İki görüş de klasik kaynaklarda vardır ve ikisi de metne aykırı değildir. Ama şunu kaydetmek gerekiyor: ayetin işlevi her iki okumada da aynıdır. Sûre, muhatabına "sen bir istisnasın" demek için bu cümleyi kuruyor. Var olan her şey bir düzenin içindedir; insana özgü olan, o düzenin dışına çıkabilme ihtimalidir.

Fiil doğrudan geçişli kurulmamış. "Allah'ı tesbih etti" değil, lafzen "Allah için tesbih etti." Baştaki ل harfi burada ya te'kîd (pekiştirme) ya da ihtisas (tahsis) bildirir.

Aynı sûrenin 24. ayetinde göreceğimiz gibi, Kur'an'da bu harf mülkiyet ve yön bildirmede sıklıkla kullanılır. Burada kattığı ton şudur: tesbih, Allah'a yöneltilmiş bir fiildir — havada kalan bir övgü değil, adresi belli bir fiil.

عزيز — kök ع-ز-ز. Somut anlamı: sert olmak, zor bulunur olmak, yenilmez olmak. Aynı kökten izzet (şeref, güç), a'azz (daha güçlü) gelir. Arapçada nadir bulunan şeye de azîz denir — "aziz dostum" ifadesindeki incelik budur: bulunması zor olan.

Kelimenin üç anlamı klasik sözlüklerde birlikte kaydedilir ve üçü de birbirini tamamlar: 1. Galip, yenilmeyen — karşısında durulamayan 2. Güçlü — kudret sahibi 3. Nadir, ulaşılmaz — benzeri bulunmayan

حكيم — kök ح-ك-م. Somut anlamı ilginçtir: hakeme, atın ağzına takılan gemdir — hayvanı yönlendiren ve dizginleyen parça. Buradan hüküm (karar), hikmet (bir şeyi yerli yerine koyma), ihkâm (sağlamlaştırma) türer.

Yani hikmet, kökünde engelleme ve yönlendirme taşır: bir şeyi olması gereken yerde tutmak, dağılmasına izin vermemek.

İki ismin birlikte gelmesi Kur'an'da çok sık rastlanan bir çifttir ve boşuna değildir. Azîz güçtür; hakîm o gücün yerinde kullanılmasıdır. Güç tek başına anıldığında keyfîlik ihtimali doğar; hikmet tek başına anıldığında etkisizlik ihtimali doğar. İkisi birlikte bu iki ihtimali de kapatır.

Ve bu çiftin sûrenin başında bulunması anlamlıdır: Hadîd, 25. ayette demirin — yani gücün — indirilişini anlatacak ve onu adaletin ayakta durması şartına bağlayacaktır. Sûrenin ilk ayetindeki azîz-hakîm çifti, o ayetin özeti gibi durur: güç ve onun yerinde kullanımı.