Mümtehine 12. ayet

Yâ eyyühe'n-nebiyyü izâ câeke'l-mü'minâtü yübâyi'neke alâ en lâ yüşrikne billâhi şey'en velâ yesrikne velâ yeznîne velâ yaktülne evlâdehünne velâ ye'tîne bi-bühtânin yefterînehû beyne eydîhinne ve ercülihinne velâ ya'sîneke fî ma'rûfin fe-bâyi'hünne vestağfir lehünnellâh, innellâhe Ğafûrun Rahîm

"Ey Peygamber! Mü'min kadınlar, Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarını öldürmemek, elleriyle ayakları arasında uyduracakları bir iftira getirmemek ve ma'ruf olan bir işte sana karşı gelmemek üzere sana biat etmek için geldiklerinde, biatlerini kabul et ve onlar için Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah bağışlayandır, esirgeyendir."

Kök ب-ي-ع: satmak, ve satın almak. Kök ezdâd sayılanlardandır — aynı fiil hem satmayı hem almayı bildirir; çünkü Arapçada kelime, alışverişin iki tarafını da kapsayan işleme ad olmuştur.

Ve bey'at'ın somut kaynağı şudur: Arap geleneğinde alışveriş, tarafların el vurmasıyla kesinleşirdi. Bey'at bu el vurmadır. Yani biat, kökeninde bir akit işlemidir — bir tapınma, bir tâzim, bir teslim olma ritüeli değil.

Bu kök bilgisi, kelimenin doğru anlaşılması için belirleyicidir. Biat bir sözleşmedir: iki taraf vardır, muhtevası vardır, ve muhteva sayılabilir maddelerden oluşur. Nitekim bu ayette maddeler tek tek sayılıyor.

Kur'an bu ticaret dilini biat bağlamında açıkça kullanır: "Allah, mü'minlerden canlarını ve mallarını, cennet karşılığında satın almıştır" (Tevbe 9/111). Aynı kök, aynı mantık.

Ayetin dizimine dikkat edin: kadınlar geliyor (câeke), biat ediyor (yübâyi'neke), ve biatleri kabul ediliyor (fe-bâyi'hünne). Arada bir aracı yok — bir baba, bir koca, bir kabile temsilcisi geçmiyor.

Bu, ayetin kaydettiği bir gerçektir ve olduğu gibi söylenmelidir: burada kadınlar, bir siyasî-hukukî akde kendi adlarına taraf oluyorlar.

Bunu abartmadan söylemek gerekiyor. Ayet bir eşitlik ilanı yapmıyor; bir prosedür tarif ediyor. Ama prosedürün kendisi bir şey söylüyor: taahhüdün sahibi, taahhüdü verendir.

فَبَايِعْهُنَّ — emir. Peygamber'e, biatlerini kabul etmesi emrediliyor. Yani karşı tarafın kabulü de bir yükümlülük olarak konuyor; akit çift taraflı tamamlanıyor.

Listenin en dikkat çekici özelliği: beşi olumsuzdur, altıncısı da olumsuz kalıpta. Yani biat, esas olarak yapılmayacakların taahhüdüdür. Bir sınır sözleşmesi.

İkinci dikkat çekici özellik: namaz, oruç, hac yok. Bu, listenin bir dindarlık listesi olmadığını gösterir. Sayılanların hepsi, başkasını doğrudan ilgilendiren fiillerdir — birinin malı, birinin bedeni, birinin canı, birinin itibarı. Yani biat, kamusal düzenin asgarîsini tarif ediyor.

Listenin Kur'an'daki başka listelerle akrabalığı vardır; En'âm 6/151-152'deki emirler dizisiyle konu bakımından örtüşür.

Bu maddede, Tekvîr sûresi bölümünde işlenen mesele geri dönüyor.

Tekvîr 81/8-9'da ٱلْمَوْءُۥدَة (diri diri gömülen kız) ele alınmıştı: kök و-أ-د, "üstüne ağırlık bindirmek"; kelime ism-i mef'ûldür, yani kurbanın konumundan konuşur ve fâili anmaz. Orada ayrıca Nahl 16/59 ile karşılaştırma yapılmış, o ayette fiilin babaya nispet edildiği gösterilmişti.

Şimdi üçüncü bir konum ekleniyor ve tablo tamamlanıyor:

İki gözlem çıkıyor.

Birincisi: fiil bir cinsiyete yıkılmıyor. Kur'an aynı suçu üç ayrı yerde, üç ayrı özneyle anıyor. Nahl'de düşünen babadır; burada taahhüt veren annedir. Metin, çocuk öldürmeyi "babaların suçu" olarak sabitlemiyor.

İkincisi: burada nesne müennes değil. Tekvîr'de el-mev'ûde dişildi ve o bölümde kaydedildiği gibi Kur'an iki ayrı olguyu ayırıyor gibi duruyordu: utanç sebebiyle kız öldürme (mev'ûde) ve yoksulluk sebebiyle çocuk öldürme (evlâd — İsrâ 17/31, En'âm 6/151). Bu ayette geçen kelime أَوْلَٰدَهُنَّ'dir, yani cinsiyet belirtilmemiştir. Madde ikisini birden kapsıyor.

Ve maddenin bir biat şartı olarak konması ayrıca anlamlıdır. Bu, artık bir kınama ya da bir uyarı değil; topluluğa girişin şartı olarak yazılmış bir madde. Tekvîr'de açılan hesap, burada bir sözleşme hükmüne dönüşüyor.

Kök ب-ه-ت: şaşkına çevirmek, donakalmak.

Kur'an bu kökü çarpıcı bir yerde kullanır: İbrâhim'in, kendisiyle tartışan hükümdara güneşin doğuş yönü üzerinden verdiği cevaptan sonra "فَبُهِتَ ٱلَّذِى كَفَرَ" — "inkâr eden donakaldı" (Bakara 2/258).

Yani bühtân, sıradan bir yalan değil: muhatabı şaşkına çevirecek kadar beklenmedik, karşısında ne diyeceğini bilemeyeceğin bir iftira. Kelimenin kendisi, iftiranın etkisini tarif ediyor.

يَفْتَرِينَهُۥ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ — "elleriyle ayakları arasında uyduracakları". İfade üzerinde iki okuma vardır:

Birinci okuma daha yaygındır ve bağlamla uyumludur. İkincisi de lafzın izin verdiği bir okumadır. Aralarında kesin tercih yapmıyorum; ve şunu kaydediyorum: iki okuma da aynı şeyi yasaklıyor — bir nesebi ya da bir itibarı, uydurma bir sözle bozmak.

Not edilecek bir ayrıntı: liste, çocuk öldürmeden hemen sonra bu maddeyi koyuyor. İki madde de çocukla ilgilidir — biri çocuğun canına, öteki çocuğun kime ait olduğuna. Kur'an'ın nesep konusundaki hassasiyeti başka yerlerde de görülür.

Listenin son maddesi ve belki en önemlisi.

مَعْرُوف — kök ع-ر-ف: bilmek, tanımak. Ma'rûf, ism-i mef'ûldür: bilinen, tanınan, yadırganmayan. Karşıtı münker: kök ن-ك-ر, tanınmayan, yadırganan.

Kelimenin bu yapısı Kur'an ahlâkının önemli bir özelliğini taşır: iyilik, "bilinen" olarak adlandırılmıştır. Yani ahlâkî doğru, insanlara tamamen yabancı bir emir olarak dışarıdan gelmez; tanıdıktır, insan onu gördüğünde tanır.

Ve maddenin kurduğu kayıt şudur: itaat, ma'ruf olanla sınırlıdır.

Bunun ağırlığını görmek için muhatabın kim olduğuna bakmak gerekir. Bu, sıradan bir otoriteye itaat maddesi değil; Peygamber'e itaat maddesidir. Yani en yüksek otoriteye itaat bile kayıtsız değildir. Metin, kaydı bizzat o otoritenin ağzından konan bir sözleşmeye yazıyor.

Bu, Kur'an'da tek başına duran bir kayıt değildir; ma'rufta itaat kaydı, sonraki İslam siyaset düşüncesinde otoritenin sınırı tartışmasının dayanaklarından biri olmuştur.

Biat kabul edildikten sonra bir emir daha geliyor: onlar için bağışlanma dile.

Bu, dikkate değer bir tamamlayıcıdır. Bir akit yapılmıştır; taraflar taahhütlerini vermiştir. Ve akdin kapanışı bir yaptırım değil, bir dua oluyor.

Ve şimdi sûre içindeki bağa bakın. Dördüncü ayette, İbrâhim'in babası için istiğfar etmesi örneklikten istisna edilmişti. Burada ise istiğfar emrediliyor.

Aynı fiil, aynı sûrede, iki zıt hükümle. Ve fark muhataptadır — fiilin kendisinde değil.

Bu simetri, dördüncü ayetteki istisnanın doğru anlaşılmasını sağlıyor. İstiğfar yasaklanmış bir şey değildir; sûre onu on iki ayet sonra emrediyor. İstisna edilen şey, belirli bir durumda ve belirli bir muhatap için yapılan istiğfardı.

إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ — ve ayet, yedinci ayetle aynı iki isimle kapanıyor. Sûrenin bu iki ismi tekrarlaması, sertlik ile bağışlama arasındaki dengeyi metnin kendi içinde tutmasının bir başka yoludur.