Cum'a 3. ayet

Ve âharîne minhüm lemmâ yelhakû bihim, ve hüve'l-azîzü'l-hakîm

"Ve onlardan, henüz kendilerine katılmamış olan başkalarına da... O, Azîz'dir, Hakîm'dir."

Bu ayet kısa ve kolayca atlanır. Oysa sûrenin muhatabını belirleyen yer burasıdır.

Bir önceki ayet somut bir olayı anlattı: belirli bir topluluğa, içlerinden bir elçi gönderildi. Bu ayet o cümleye bir ek yapıyor ve ekle birlikte cümlenin zamanı kırılıyor. Elçi yalnız oradakilere değil, "henüz katılmamış başkalarına" da gönderilmiş oluyor.

Yani ikinci ayetteki dört fiil — gönderdi, okur, arındırır, öğretir — kapanmış bir olay olmaktan çıkıyor.

Burada gerçek bir gramer meselesi var ve üstünden geçmek doğru olmaz.

Âharîne mansûbtur (üstün halde). Oysa bağlanacağı en yakın aday olan el-ümmiyyîne mecrurdur (fî harfinden dolayı). Arapçada atıf, hal bakımından uyum ister. Bu yüzden doğrudan atıf sorunlu görünür.

Klasik nahiv kaynaklarında zikredilen çözümler şunlardır:

Üçü de klasik kaynaklarda zikredilir. Aralarında tercih yapmıyorum; anlam bakımından üçü de aynı yere çıkıyor. Ancak şu kaydedilmeli: birinci çözüm, âharîni doğrudan üç fiilin nesnesi yapar — yani okuma, arındırma ve öğretme işlerinin muhatabı olur. Bu, ayetin söylediği şeyle en iyi örtüşen okuyuştur.

Ayetin en yüklü kelimesi bu. Ve yükü, kendisiyle lem arasındaki farkta.

Arapçada geçmiş zamanı olumsuzlayan iki edat vardır ve aynı şeyi söylemezler:

Dilciler lemmânın içinde tevakku' bulunduğunu belirtir: beklenti. Lemmâ ile olumsuzlanan şey, olması umulan ve gerçekleşmesi beklenen şeydir. Türkçedeki "henüz" ve "daha" kelimeleri bu farkı iyi karşılar: "gelmedi" ile "daha gelmedi" aynı şey değildir. İkincisi, gelmesinin beklendiğini söyler.

Şimdi ayete dönün. Lemmâ yelhakû bihim — "henüz onlara katılmadılar." Yani:

• Katılmamış olmaları bir eksiklik değil, bir zaman meselesidir.
• Katılmaları beklenmektedir.
• Ve bu bekleyiş, ayetin kendisi tarafından kaydedilmiştir.

Tek bir edat, cümleyi kapalı bir tarihî bildirimden açık uçlu bir davete çeviriyor.

يَلْحَقُوا — kök ل-ح-ق: birine yetişmek, arkadan gelip ulaşmak. Aynı kökten lâhik (sonradan gelen, ekli olan) ve ilhâk (ekleme) gelir. Fiilin somut resmi şudur: önde giden bir kafile ve arkadan yetişmeye çalışanlar.

Bu resim, ikinci ayetteki tilâvet kelimesiyle aynı aileden. Orada da "ardından gitmek" vardı. Sûre, üst üste iki ayette aynı hareketi kullanıyor: arkadan gelmek. Metnin ardından gitmek, kafilenin arkasından yetişmek. İkisi de öne geçme değil, izleme fiilleri.

Klasik tefsirde bu soruya üç cevap verilir:

Bu görüşlerden hangisi tercih edilirse edilsin sonuç aynı kalıyor, çünkü üçü de tek bir şeyi söylüyor: muhatap kümesi kapanmamıştır.

Bu ayet hakkında hadis külliyatında, "başkaları" ifadesinin kimleri kapsadığı sorulduğunda Peygamber'in Selmân-ı Fârisî'ye işaret ettiğini bildiren bir rivayet nakledilir. Rivayet Buhârî ve Müslim'de yer alan tariklerle gelir. Lafzını burada tam olarak alıntılamıyorum, çünkü varyantlar arasında farklar var; ancak bu anlamda nakillerin mevcut olduğu kaydedilebilir. Rivayetin yaptığı iş, ayetin kapsamını daraltmak değil, coğrafî ve etnik sınırın kaldırıldığını göstermektir.

مِنْهُمْ kaydı da bu yönde çalışıyor. "Onlardan" — yani sonradan katılanlar da ilk kafileye dahil sayılıyor, ayrı bir sınıf oluşturmuyorlar. Sonradan gelmek, aşağıda olmak değil.

Birinci ayette bu iki isim mecrur olarak, tesbihin adresini tarif eden sıfatlar konumunda geçmişti. Burada merfû olarak, cümlenin haberi konumunda geliyor.

Fark şudur: orada bilgi verilmiyordu, adres tarif ediliyordu. Burada doğrudan hüküm veriliyor: "O, Azîz'dir; Hakîm'dir."

Ve hükmün yeri anlamlı. Cümle, muhatap kümesinin zaman içinde genişleyeceğini söyledikten hemen sonra geliyor. İki isim bu genişlemeyi güvenceye bağlıyor:

• Azîz — buna gücü yeter, engellenemez.
• Hakîm — bu bir tesadüf değil, bir düzendir.

Kur'an'da isim çiftlerinin ayet sonlarına konuluşu genellikle böyle işler: isimler süs değil, cümlenin dayanağıdır.

Bu ayetin bugün en çok işleyen tarafı, sonradan gelenlerin konumudur.

Her topluluk, kuruluş anına yakın olanlarla sonradan katılanlar arasında bir derece farkı üretme eğilimindedir. Erken gelenler "asıl", sonrakiler "ek" sayılır. Ayet bu ayrımı kurmuyor: sonradan katılacaklar minhüm, yani "onlardan". Aynı kümenin içinde.

İkinci taraf, lemmâ edatının kendisidir. Bir topluluğa henüz katılmamış olan biri hakkında verilen hüküm, "katılmadı" değil "henüz katılmadı" ise, o kişi hakkındaki dosya kapanmamış demektir. Bu, ayetin bir kelimeyle kurduğu tavırdır ve genellenebilir: bir insan hakkında verilen hükmün kipini seçmek, o insana bırakılan alanı belirler.