Cum'a 5. ayet

Meselü'llezîne hummilü't-Tevrâte sümme lem yahmilûhâ ke-meseli'l-hımâri yahmilü esfârâ. Bi'se meselü'l-kavmi'llezîne kezzebû bi-âyâtillâh. Vallâhu lâ yehdi'l-kavme'z-zâlimîn

"Kendilerine Tevrat yükletilip de sonra onu taşımayanların durumu, ciltler taşıyan eşeğin durumuna benzer. Allah'ın ayetlerini yalanlayan topluluğun durumu ne kötüdür! Allah zalim topluluğu doğru yola iletmez."

Bu ayetin bütün gücü, tek bir kökün iki farklı kalıpta kullanılmasında toplanıyor.

ح-م-ل kökü: yüklenmek, taşımak. Aynı kökten haml (yük, ve gebelik), hamûle (yük), hammâl (yük taşıyan) gelir.

Şimdi ayetteki iki kullanıma bakın:

Arapçada hamele (birinci bab) "taşımak", hammele (ikinci bab) ise "birine yük yüklemek"tir. İkinci bab geçişliliği artırır: bir taşıyıcı ve bir yükleyici gerektirir.

Buna göre ayetin söylediği şudur: yük konuldu, ama taşınmadı.

Bu, mantıken tuhaf bir cümledir. Sırtına yük konan bir varlık onu taşımak zorundadır — taşımıyorsa yük yere düşer. Ayet imkânsız bir şey söylüyor gibi görünüyor.

İşte benzetme tam bu tuhaflığı çözmek için geliyor. Çünkü ortada gerçekten taşınan bir şey vardır: ağırlık. Taşınmayan şey, o ağırlığın içindekidir.

ثُمَّ (sümme), Arapçada vâvdan ve fâdan farklıdır: aralıklı sıralama bildirir. Fâ ara vermeden bağlar, sümme arada zaman geçtiğini söyler.

Yani cümle "yüklendiler ve taşımadılar" demiyor; "yüklendiler, sonra taşımadılar" diyor. Arada bir süre var.

Bu, tabloyu değiştiriyor. Baştan reddedilmiş bir emanet değil söz konusu olan. Bir süre taşınmış, sonra taşınmaz olmuş. Yani anlatılan şey bir ret değil, bir yıpranmadır. Bakara 2/10'da münafıklar için "hastalık" istiareleri kullanılırken kaydedilmişti: hastalık sabit kalmaz, iyileşir ya da ilerler. Burada da benzer bir süreç var — ilişki bir noktada kurulmuş, sonra içi boşalmıştır.

Kelime Arapça bir kökten türememiştir; İbrânîce tôrâh kelimesinin Arapçalaşmış halidir ve "öğreti, talimat, yol gösterme" anlamına gelir. Kur'an bu kelimeyi Mûsâ'ya verilen kitabın adı olarak kullanır.

Burada tercih edilen kelimenin belirli bir kitap olması anlamlıdır. Ayet "kitap verilenler" demiyor, "Tevrat yükletilenler" diyor. Yani muhatap belirlidir ve tarihî bir topluluktur.

Ama ayetin devamı bu belirliliği hemen genişletiyor: "Allah'ın ayetlerini yalanlayan topluluğun durumu ne kötüdür." İkinci cümlede Tevrat geçmiyor; genel bir vasıf konuyor. Yani benzetme belirli bir topluluk için kuruluyor, hüküm ise vasıf üzerinden veriliyor.

Bu, STYLE'ın temel kaydının metnin kendisinde bulunması demektir: Kur'an burada bir topluluğu adlandırıyor ama hükmü bir davranışa bağlıyor. Kim o davranışı yaparsa tarif ona da uyar — ve sûrenin on birinci ayeti tam olarak bunu gösterecek.

Dikkat edilmesi gereken bir nokta var: cümle "onlar eşek gibidir" demiyor.

Diyor ki: meselü'llezîne... ke-meseli'l-hımâr — "onların durumu, eşeğin durumu gibidir." Benzetilen şey kişiler değil, hâllerdir.

Bu fark klasik belâgat kitaplarında özellikle işlenir ve önemlidir. İnsan eşeğe benzetilseydi bu bir hakaret olurdu. Hâl hâle benzetildiğinde ise bir tespit olur: iki durum arasında yapısal bir ortaklık kurulur. Ortaklık şudur — her iki durumda da bir taşıyıcı vardır, taşıdığı şeyin değeri vardır, ve taşıyıcı o değere erişemez.

الْحِمَار — kök ح-م-ر. Kelimenin köküyle "kırmızı" (ahmer) arasındaki ilişki dilcilerde tartışmalıdır; kesin bir şey söylemiyorum.

Hayvanın seçimi üzerinde durmak gerekiyor. Neden eşek?

Klasik tefsirlerde genellikle eşeğin anlayışsızlığına işaret edilir. Bu doğru olabilir, ama benzetmenin asıl gücü bence başka yerde: eşek, yük hayvanıdır. Onu tarif eden şey taşımasıdır. Ve bir yük hayvanı için, taşıdığı şeyin ne olduğu tanım gereği fark etmez — buğday da olur, taş da, kitap da. Ağırlık aynıdır.

Yani seçilen hayvan, "aptal hayvan" değil, "içeriğe kayıtsız taşıyıcı"dır. Benzetmenin dokunduğu yer zekâ değil, ilişki biçimidir.

Kur'an bu hayvanı başka bir yerde de kullanır: "Seslerin en çirkini elbette eşeklerin sesidir" (Lokmân 31/19). Orada ölçü ses, burada yük. İki ayet birlikte okunduğunda ortaya çıkan şey ilginç: eşek Kur'an'da hem çok ses çıkaran hem de taşıdığını bilmeyen varlık olarak anılıyor. Ses ile içerik arasındaki kopukluk, iki ayette de aynı.

يَحْمِلُ أَسْفَارًا — bu ifade el-hımârın hâlidir, yani onu niteleyen bir durum cümlesi: "ciltler taşır halde olan eşek". Fiil muzâri; süreklilik bildiriyor. Bir defa taşınıp bırakılmış bir yük değil.

س-ف-ر kökü Abese sûresinde (80/15 sefera, 80/38 müsfira) sûrenin omurgası olarak ele alındı; oradaki ağı tekrarlamıyorum, ama burada işleyen kolunu açmak gerekiyor.

Kökün merkezinde açığa çıkarma, örtüyü kaldırma vardır. Bu merkezden çıkan kelimeler:

• سَفَر (sefer) — yolculuk. Neden bu adı taşıdığı üzerine dilcilerin verdiği izah şudur: yolculuk insanların huyunu açığa çıkarır. Evde belli olmayan, yolda görünür.
• سَفَرَة (sefera) — Abese 80/15'te geçen kelime: metni açığa çıkaranlar, yazıcılar.
• مُسْفِرَة (müsfira) — Abese 80/38: açılmış, aydınlanmış yüz.
• سَافِرَة / سُفُور — yüzün açılması.
• سِفْر (sifr) — büyük kitap, cilt. Çoğulu أَسْفَار.

Kitabın bu kökten ad alması tam da işin can alıcı yeridir: sifr, "açığa çıkaran" demektir. Kitap, kelimenin kendi mantığında bir örtü kaldırma aletidir.

Şimdi benzetmeyi bu bilgiyle okuyun.

Eşeğin sırtında ne var? Açığa çıkaran şeyler. Ve eşek için hiçbir şey açığa çıkmıyor. Kelimenin kendisi, taşınan yükün ne işe yaradığını söylüyor; benzetme ise o işin gerçekleşmediğini gösteriyor. Bu, kelime seçiminde kurulmuş bir ironi.

Ve Abese sûresiyle bağ burada tamamlanıyor. Orada metin seferanın elinde açığa çıkıyor, onu alanın yüzü müsfire oluyordu — aynı kök, iki katta, iki kez açılma. Burada aynı kök üçüncü bir konumda: açılmayan açığa çıkarıcı. Yükün adı işlevini söylüyor, işlev gerçekleşmiyor.

Nekire oluşu. Esfâran belirsizdir: "birtakım ciltler". Belirli kitaplar değil. Bu, benzetmenin genelliğini korur — eşek için hangi kitap olduğu fark etmiyor zaten. Belirsizlik, kayıtsızlığın gramerdeki karşılığı.

Bu ayet, Bakara sûresinde ele alınmış iki tabloyla birlikte okunduğunda bir üçlü tamamlanıyor. Üçü de aynı arızayı, üç farklı organdan yakalıyor:

Üç tabloda da araç çalışıyor, sonuç üretmiyor. Ve üçünün ortak teşhisi şudur: arıza aktarımda değil, alımda.

Ama aralarında ince bir fark var ve o farkı görmek gerekiyor:

• 2/171'de hayvana sadece ses ulaşıyor. Yani ulaşan şey içeriğin taşıyıcısıdır; içeriğin kendisi hiç ulaşmamıştır.
• 62/5'te eşeğe kitabın kendisi ulaşıyor. Fiziksel olarak sahiptir. İçerik oradadır, sırtındadır, taşınmaktadır.
• 2/44'te ise metin hem ulaşmış hem okunmuş hem de başkalarına aktarılmaktadır.

Yani üç tablo bir yoğunluk sıralaması oluşturuyor: duymak, taşımak, aktarmak. Ve dikkat edilirse temas arttıkça durum ağırlaşıyor. En ağır teşhis, metne en yakın olan içindir. Bakara 2/44'ün kaydettiği gibi: "Anlatmak, yapmanın yerine geçer. Hatta anlatma işi ne kadar iyi yapılırsa, yerine geçme etkisi o kadar güçlenir."

Cum'a 62/5, bu üçlünün orta halkasıdır ve en görünür olanıdır — çünkü tek benzetmede hem sahiplik hem yoksunluk aynı anda resmedilir.

بِئْسَ — Arapçada ni'menin karşıtı olan zem fiili: "ne kötüdür". Ni'me övgü, bi'se yergi için kullanılan donuk fiillerdir.

Bu kalıp Bakara 2/90'da da geçmişti: bi'semâ'şterav bihî enfüsehüm — "kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötü!" Orada satılan kişinin kendisiydi; burada kötülenen bir durumdur.

Cümlede dikkat edilecek nokta, hükmün "Tevrat yüklenenler" için değil, "Allah'ın ayetlerini yalanlayan topluluk" için verilmesidir. Yani ayet, benzetmeyi kurduğu somut topluluktan bir adım geri çekilip hükmü bir davranışa bağlıyor.

كَذَّبُوا — kök ك-ذ-ب, tef'îl babında. Mâûn sûresinin ilk ayetinde bu kalıp ayrıntılı olarak ele alındı: kezebe "yalan söyledi" (fail yalancıdır), kezzebe ise "başkasının doğru sözüne yalan dedi" (fail yalancı olmayabilir; yaptığı şey doğru olanı reddetmektir). Tekzîb aktif bir tavırdır, bir konum alıştır.

Burada bu kalıbın seçilmesi ilginç bir şey söylüyor. Ayetin tarif ettiği kişiler kitabı inkâr etmiyorlar — taşıyorlar, ellerinde tutuyorlar, kendilerine ait sayıyorlar. Ama ayet onları mükezzib sayıyor.

Yani tekzîb burada bir söz değil, bir muamele biçimi olarak tanımlanıyor. Bir metni "bu yalandır" demeden de yalanlamış olmak mümkündür: içeriğini işlevsiz bıraktığınızda, onu fiilen yalanlamış olursunuz. Bu, Mâûn sûresinin de argümanıydı — orada dini yalanlamanın delili söz değil, yetime yapılan muameleydi.

ظ-ل-م kökü: bir şeyi yerinden başka yere koymak, hakkı olmayan yere yerleştirmek. Aynı kökten zulmet (karanlık) gelir — ışığın olması gereken yerde olmaması.

Kökün bu anlamı ayete tam oturuyor. Anlatılan kişiler bir şeyi yerinden etmişlerdir: kitap, taşınacak yerde okunacak bir şeydi; sırta konmuş, kalbe konmamıştır. Zulüm, kelimenin kendi mantığında tam olarak budur — yanlış yere koymak.

لَا يَهْدِي — hidayetin verilmemesi. Burada Bakara 2/7'de mühür için kaydedilen denge geçerlidir: bu, keyfî bir engelleme değil, tercihin sonucudur. Nitekim cümle "zalimleri doğru yola iletmez" diyor — hidayetsizlik, zalimliğin sonrasına konmuş.

Bu benzetmenin gücünü tam anlamak için, o dönemde bir kitabın ne olduğunu bilmek gerekiyor.

Yedinci yüzyılda kitap ucuz bir nesne değildi. Deri ya da papirüs üzerine elle yazılırdı; bir cildin üretimi aylar alabilir, ciddi bir maliyet gerektirirdi. Bu yüzden kitap taşımak fiilen bir statü işiydi: kitabı olan, kitabı olmayandan ayrılırdı.

Ve tam da bu yüzden kitapla kurulan ilişki iki yönlü bozulmaya açıktı. Kitap hem okunacak bir metin hem de sahip olunacak bir nesne idi. İkincisi birincisinin yerine geçebilirdi.

Benzetmenin eşeği seçmesi bu noktada isabetlidir: eşek, kitabın nesne tarafına sahip olup metin tarafından tamamen mahrum kalmanın en uç örneğidir. Ve sırtındaki yük ne kadar değerliyse, tablo o kadar keskinleşir.

Bir. Erişim, sahiplik değildir. Ayetin bugünkü karşılığı en çok burada işliyor. Bir metne erişmek bugün tarihte hiç olmadığı kadar kolay; taşımak neredeyse maliyetsiz. Telefonunda binlerce cilt taşıyan bir insan, benzetmenin tarif ettiği duruma tarihteki herkesten daha yakındır — çünkü yük ağırlık yapmadığı için taşındığı bile fark edilmez. Eşeğin sırtındaki ciltler en azından ağırdı; bugünkü yük hiç ağırlık yapmıyor.

İki. İçeriğe kayıtsız taşıyıcılık. Benzetmenin merkezinde zekâ eksikliği değil, ilgi eksikliği var. Bu, bilgiyi mesleği gereği taşıyan herkes için geçerli bir uyarıdır: bir metni öğreten, aktaran, yayan, savunan kişi de taşıyıcıdır. Taşıma işi profesyonelleştiğinde içerikten kopması kolaylaşır — çünkü taşıma işinin kendi ölçütleri oluşur ve içerik o ölçütlerin dışında kalır.

Üç. Benzetmenin sınırı. Ayet Tevrat üzerinden konuşuyor; ama bir sûre içinde kalıp on birinci ayete geldiğinizde, aynı tarifin başka bir topluluk hakkında kaydedildiğini görüyorsunuz. Bu, sûrenin kendi içinde kurduğu bir sınırdır: benzetme bir topluluğa yapıştırılıp orada bırakılamaz. Kim kitabı taşıyıp taşımıyorsa, tarif onundur. STYLE gereği burada açıkça kaydediyorum: bu ayet, bir dinî topluluk hakkında toptan hüküm kurmak için kullanılamaz. Ayetin kendisi hükmü "Allah'ın ayetlerini yalanlayanlar" vasfına bağlamıştır ve altı ayet sonra aynı sûre, ilk muhataplarını da aynı aynanın karşısına oturtmuştur.