وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُءُوسَهُمْ وَرَأَيْتَهُمْ يَصُدُّونَ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ
Ve izâ kīle lehüm teâlev yestağfir leküm rasûlullâhi levvev ruûsehüm ve raeytehüm yesuddûne ve hüm müstekbirûn
"Onlara 'gelin, Allah'ın elçisi sizin için bağışlanma dilesin' dendiğinde başlarını çevirirler; büyüklük taslayarak yüz çevirdiklerini görürsün."
Ve hareketin kaydedilme biçimi dikkat çekici. Ayet "reddettiler" demiyor, "kabul etmediler" demiyor, "istemediler" demiyor. Başlarını çevirdiler diyor.
Yani ret, sözle değil bedenle veriliyor. Bu, sûrenin genel yöntemine uygun: birinci ayette söz ölçü olmaktan çıkarılmıştı; burada anlamlı olan tek şey bedenin ne yaptığı.
Kök ع-ل-و: yükselmek, yüksek olmak. Aynı kökten a'lâ (en yüce), ulüvv (yükseklik), ta'âlâ (yücedir) gelir.
Fiilin ilginç bir hikâyesi var. Teâle (gel) emri, kelimenin kökü itibariyle "yukarı çık" demektir. Dilcilerin naklettiğine göre bu kullanım, yüksek bir yerde duran kişinin aşağıdakini çağırmasından gelir: "yukarı gel". Sonra donuklaşmış ve genel bir "gel" anlamı kazanmıştır.
Kelimenin bu geçmişi burada ince bir şey söylüyor: çağrı yukarıya bir çağrıdır. Ve ayetin sonunda tarif edilen tavır müstekbirûn — büyüklük taslayanlar. Yani yukarı çağrılan kişiler, kendilerini zaten yukarıda sayarak reddediyorlar.
Bu bağı bir dil nüktesi olarak kaydediyorum; hüküm değeri taşımaz ama kelimenin arkasındaki resmi gösterir.
غ-ف-ر kökü: örtmek. Miğfer, başı örten savaş başlığıdır. Mağfiret, günahın örtülmesidir — silinmesi değil, üstünün kapanması.
Ve şimdi teklifin ne olduğuna dikkat: onlardan istenen şey tövbe etmek, itiraf etmek ya da özür dilemek değil. Sadece gelmeleri isteniyor. Bağışlanma dilemeyi başkası yapacak.
Yani eşik alabildiğine düşürülmüş. Mâûn 107/3'te kaydedilen tekniğin aynısı: "eşik alabildiğine aşağı çekilmiş." Orada verilmesi değil, teşvik edilmesi isteniyordu; burada bir şey yapılması değil, sadece bir yere gelinmesi.
Ve tam bu yüzden reddin anlamı ağırlaşıyor. Bedeli neredeyse sıfır olan bir teklif reddediliyorsa, reddin sebebi maliyet olamaz. Geriye tek bir sebep kalır: kabul etmek, bir konumu terk etmek anlamına geliyordur.
- liva' — sancak (bükülmüş, sarılmış bez)
- ilviyye — burulmuş, kıvrılmış şey
- leyy — bükme, ve borcu ertelemek (Arapçada leyyü'l-vâcid — zenginin borcunu savsaklaması)
Son anlam ilginç: erteleme, kelimenin mantığında bir bükmedir. Doğrudan gitmesi gereken bir şeyi yamultmak.
Kıraat notu: Kelime levvev (vâv şeddeli, tef'îl babı) ve levev (şeddesiz, birinci bab) biçiminde okunmuştur. Şeddeli okuyuş tekrar ve çokluk bildirir: bir kez değil, tekrar tekrar çevirmek; ya da bir kişi değil, çokça kişinin çevirmesi. Şeddesiz okuyuş yalın fiili verir. Anlam yönü değişmiyor. Belirli kıraat imamlarına nispet vermiyorum.
Bu kök Kur'an'da birkaç yerde daha geçer ve hepsinde aynı işi görür: doğrudan gitmesi gerekeni eğmek.
Âl-i İmrân 3/78: "Onlardan bir grup vardır ki, Kitab'ı okurken dillerini eğip bükerler (yelvûne elsinetehüm bi'l-kitâb); onu Kitap'tan sanasınız diye. Oysa o Kitap'tan değildir."
Nisâ 4/135: "...Eğer eğip bükerseniz (telvû) ya da yüz çevirirseniz, bilin ki Allah yaptıklarınızdan haberdardır." — Bu ayet şahitlik bağlamındadır.
| Yer | Ne bükülüyor | Bağlam |
|---|---|---|
| Âl-i İmrân 3/78 | Dil | Metnin aktarımı |
| Nisâ 4/135 | Söz (şahitlik) | Şahitlik |
| Münâfikûn 63/5 | Baş | Bir davete cevap |
Ve buradan Bakara 2/75'e bir köprü var. Orada تَحْرِيف (tahrîf) ele alınmıştı ve kaydedilen şey şuydu: kök ح-ر-ف, "kenar, uç, sınır" demektir; tahrîf, kelimenin kendi mantığında "bir şeyi kenarından eğmek"tir. "Metni ortadan yırtmak değil; kıyısından hafifçe çekmek, yönünü kaydırmak. Az bir eğrilik, uzakta büyük bir sapma üretir."
ل-و-ي ile ح-ر-ف aynı işin iki adı. Biri bükmeyi, öteki kenardan çekmeyi anlatıyor. İkisi de kırmıyor, eğiyor.
1. Tahrîf (2/75) — metin eğiliyor. 2. Leyy-i lisân (3/78) — dil eğiliyor, metin olduğu gibi kalıyor ama okuyuşu bükülüyor. 3. Leyy-i re's (63/5) — beden eğiliyor. Artık metinle uğraşmaya bile gerek yok; doğrudan yön değiştiriliyor.
Üçüncüsü en açık olanıdır, ve tam bu yüzden en dürüst olanıdır: baş çevirmek bir yorum değil, bir cevaptır.
Ve bir başka bağ: Mücâdele sûresinde (58/8) münafıkların Peygamber'e gelirken selamı bozmalarından söz edilir — "Sana geldiklerinde, Allah'ın seni selamlamadığı bir biçimde selamlarlar." Aynı yapı: ve izâ câûke. Münâfikûn 63/1 de aynı kalıpla açılır: izâ câeke'l-münâfikûn.
İki sûrede de anlatılan şey, bir jestin bükülmesidir: birinde selam, ötekinde baş hareketi. Mücâdele'de bu ayrıntılı olarak ele alınıyor; oraya bakılabilir.
ص-د-د kökü ikinci ayette geçmişti. Orada nesnesi düşürülmüştü ve iki okuyuş mümkündü. Burada fiil geçişsiz kullanılıyor: kendileri yüz çeviriyorlar.
رَأَيْتَهُمْ — "onları görürsün". Fiil mâzî ama anlam süreklidir. Ve dikkat: hitap yine ikinci tekil şahsa — dördüncü ayetteki raeytehüm ile aynı.
Sûre bu iki ayette muhataba bir gözlemci rolü veriyor: sen onları gördüğünde şunu görürsün, şunu görürsün. Yani ayetler bir bilgi vermekle kalmıyor, bir bakış öğretiyor.
Bu, Mâûn sûresinin ilk ayetiyle aynı işi görüyor: ere'eyte — "gördün mü?" Orada kaydedildiği gibi: "mesele bir liste yapmak değil, bir bakış kazanmak."
Müddessir 74/23'te bu kök ele alınmıştı ve orada kaydedilen şey şuydu: sûrede ك-ب-ر üç konumda geçiyor — emredilen büyüklük (kebbir), gasp edilen büyüklük (istekbera), karşılık olarak gelen büyüklük. Yani kök, kimin büyük olduğu sorusunun etrafında dönüyor.
Dizim nüktesi: ve hüm müstekbirûn bir hâl cümlesidir: yüz çevirme fiilinin nasıl yapıldığını bildiriyor. Yani kibir, yüz çevirmenin sebebi değil biçimi olarak kaydediliyor.
Fark ince ama önemli. Ayet "kibirlerinden dolayı yüz çevirdiler" demiyor; "kibirli halde yüz çevirdiler" diyor. Yani kibir, hareketin içinde görünüyor. Baş çevirme hareketinin kendisi bir kibir gösterisidir.
Bu, gündelik gözleme uygun: reddin nasıl yapıldığı, çoğu zaman ne reddedildiğinden daha çok şey söyler.
Bakara 2/34'te İblîs'in secde etmemesi istikbâr ile açıklanmıştı ve Bakara 2/90'da kaydedilmişti: "İblîs'in gerekçesiyle aynı yapı: orada da mesele emrin kendisi değil, kimin lehine olduğuydu. Kibir gibi hased de bir karşılaştırmadan doğuyor."
Burada da aynı yapı işliyor. Teklif edilen şey (bağışlanma) kendi başına reddedilecek bir şey değil. Reddedilen şey, teklifin kimden geldiği ve kabul etmenin ne anlama geleceğidir. Bağışlanma dilenmesini kabul etmek, bağışlanmaya ihtiyacı olduğunu kabul etmektir.