يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Yüsebbihu lillâhi mâ fi's-semâvâti ve mâ fi'l-ard, lehü'l-mülkü ve lehü'l-hamd, ve hüve alâ külli şey'in kadîr
"Göklerde ne varsa yerde ne varsa Allah'ı tesbih ediyor. Mülk O'nun, hamd O'nun. Ve O her şeye kādirdir."
Kök: س ب ح. Kökün somut anlamı suda yüzmek, bir ortam içinde engelsizce ilerlemektir. Sebh, yüzücünün suyu yararak gitmesidir; sâbih, yüzen.
Peki "yüzmek"ten "tesbih"e nasıl geçiliyor? Dilcilerin verdiği bağ şudur: tesbîh, Allah'ı kendisine yakışmayan her şeyden uzaklaştırmak, O'nu o şeylerden ayırıp geçmektir. Yüzücü suyu yarıp ilerler; tesbih eden de, ilâhî zatla ilgili yanlış tasavvurları yarıp geçer. Kelimenin içinde bir arındırma ve uzaklaştırma hareketi var.
Bu, Türkçedeki "tesbih çekmek" ifadesinin çağrıştırdığından farklı bir şey. Tesbih bir sayma işlemi değil; bir konumlandırma işlemidir. "Sen bundan uzaksın" demektir.
Kalıp: tef'îl babı (sebbeha). Bu bab yoğunluk ve tekrar bildirir. Bir kerelik bir söz değil, sürekli ve yaygın bir hâl.
Arapçada akıl sahibi varlıklar için مَنْ (men — kim), akılsızlar ve genel varlıklar için مَا (mâ — ne) kullanılır. Ayet men fi's-semâvât demiyor; مَا فِي السَّمَاوَاتِ diyor.
Yani tesbih eden özne, melekler ve insanlarla sınırlanmıyor. "Ne varsa" deniyor — taş, ağaç, su, hava, yıldız, hepsi.
Bu, Kur'an'ın tesbihi bir konuşma fiili olarak değil, bir varlık hâli olarak kurduğunu gösteriyor. Ve Kur'an bu tercihi açıkça savunur:
وَإِن مِّن شَىْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِۦ وَلَٰكِن لَّا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ "Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin; fakat siz onların tesbihini anlamazsınız." (İsrâ 17/44)
Bu ayet iki şey söylüyor: tesbih evrenseldir, ve algılanamaz. İkinci yarısı olmasa birinci yarısı bir varsayım olurdu; ikinci yarı, algılanamamayı baştan kabul ediyor.
Bunu bir fen iddiası haline getirmiyorum — ayet bir titreşimden, bir frekanstan söz etmiyor ve böyle bir okuma metne dışarıdan giydirilmiş olur. Ayetin söylediği şey daha yalın: varlığın kendisi bir bildirimdir. Bir şeyin var olması, onu var edeni gösterir; bu gösterme, o şeyin farkında olup olmamasından bağımsızdır.
Kur'an'da bir tesbih cümlesiyle açılan sûreler müsebbihât diye anılır. Bu sûrelerin bir kısmı mâzî kalıpla açılır (sebbeha), bir kısmı muzâri kalıpla (yüsebbihu), biri de emir kalıbıyla (sebbihi'sme rabbike'l-a'lâ — A'lâ 87/1).
Farkın anlamı nedir? Arapçada mâzî tamamlanmışlığı, muzâri süregidenliği ve yenilenmeyi bildirir. Buradan şu okuma yapılabilir: mâzî kalıp tesbihin kadim ve sabit oluşunu, muzâri kalıp sürüyor ve tekrarlanıyor oluşunu vurgular.
Ama burada bir kayıt düşmem gerekiyor. Bu farkın her müsebbihât sûresinde tutarlı bir kurala bağlandığını iddia edemem; müfessirler bu konuda çeşitli izahlar önermişlerdir ve hiçbiri kesin değildir. Kalıp farkı metinde duran bir gerçektir; ondan çıkarılan anlam ise yorumdur. Ben burada yalnızca farkı kaydediyorum ve bu sûre için muzârinin akışa uygun olduğunu söylemekle yetiniyorum: sûre, şu anda işleyen bir düzeni anlatacak ve sonunda şu anda yapılması gereken şeyleri isteyecektir.
Arapçada haberin mübtedadan önce gelmesi (takdîm) hasr — sınırlama — bildirir. "Mülk O'nundur" değil, "mülk yalnız O'nundur". Türkçede bunu vurguyla yaparız; Arapça kelime sırasıyla yapıyor.
İkisinin yan yana gelmesi bir denklem kuruyor. Mülk güçtür; hamd ise değer takdiridir. Bir varlık güçlü olabilir ama övgüye layık olmayabilir; övgüye layık olabilir ama güçsüz olabilir. Ayet ikisini aynı adrese veriyor.
Ve bu, sûrenin sonunda kurulacak alışveriş çerçevesinin ön şartıdır: bir alışverişte karşı tarafın hem ödeme gücü hem de güvenilirliği aranır. Ayet ikisini birden kaydediyor. Bunu kendi okumam olarak yazıyorum; klasik bir nakil olarak sunmuyorum.
قَدِير — kök ق د ر. Bu kökün üç anlam kolu (ölçü/takdir, değer/şeref, darlık/sıkma) Kadr'de ayrıntılı çözümlendi; o tahlili tekrarlamıyorum. Buradaki kullanım birinci koldandır: bir şeyi ölçüsünce yapabilme gücü.
Ve kökün bu anlamı, "kudret" kelimesini Türkçedeki "sınırsız güç" çağrışımından biraz ayırır. Kadîr, her şeyi yapabilen değil; her şeyi ölçüsüyle yapabilendir. Güç ile ölçü aynı kökte duruyor.
Bu kök sûrede bir daha dönmeyecek; ama Talâk sûresinde (65/3) "Allah her şey için bir kadr — bir ölçü — koymuştur" cümlesiyle geri gelecek. İki komşu sûre aynı kökü iki farklı yönde kullanıyor: burada güç, orada ölçü.