Mülk 1. ayet

Tebârake'llezî bi-yedihi'l-mülkü ve hüve alâ külli şey'in kadîr "Mülk elinde olan ne yücedir; O her şeye gücü yetendir."

Kök: ب-ر-ك. Ve bu kökün somut anlamı, kelimenin bütün soyut kullanımlarını taşıyan yerdir.

Berake'l-ba'îr — deve çöktü. Devenin göğsünü yere verip yerleşmesi, ayağa kalkmak için acele etmemesi. Kökün türevleri bu resmi doğruluyor:

• بَرْك (berk) — devenin göğsü; çöktüğünde yere değen yer.
• مَبْرَك (mebrek) — devenin çöktüğü yer, konak.
• بِرْكَة (birke) — havuz. Yani akmayan, bir yerde duran su. Türkçede "birikinti" ve "birikmek" kelimeleriyle kurulan benzerlik tesadüftür, ama anlamı iyi anlatır: birke, gidip yerleşen sudur.
• بَرَكَة (bereket) — bir şeyde yerleşip kalan ve artan hayır.

Şimdi "bereket" kelimesinin gerçek tarifi çıkıyor ortaya, ve Türkçedeki kullanımından farklı: bereket "çokluk" demek değildir. Bereket, kalıcılık ve artıştır. Çok olan bir şey bereketli olmayabilir — çabuk biter. Az olan bir şey bereketli olabilir — durur ve çoğalır.

Bu ayrım kelimenin kökünde duruyor: deve çöktüğünde durur; havuz akmadığı için kalır. Bereketin resmi, bir yere yerleşip oradan kalkmayan hayırdır.

Kur'an bu kelimeyi kullandığı yerlerde bu anlam görülüyor:

• "Ve beni, nerede olursam olayım bereketli kıldı" (Meryem 19/31) — Îsâ'nın beşikteki sözü. Bereket burada bir miktar değil, kişiye bağlanmış sürekli bir nitelik.
• "Gökten bereketli bir su indirdik" (Kâf 50/9) — yağmurun bereketi, düştüğü yerde kalıp üretmesidir.
• "Bereketli bir gecede indirdik" (Duhân 44/3).
• "Bereketli bir ağaçtan, bir zeytinden" (Nûr 24/35).

Kelime tefâ'ul kalıbındadır (tebâreke). Bu kalıp Arapçada genellikle karşılıklılık (tekâtele — birbirini öldürdü) ya da yavaş yavaş oluş (tenâveme — uykuya dalar gibi yaptı) bildirir. Ama burada iki işlevi de taşımıyor; dilciler bu kalıbın burada çokluk ve büyüklük bildirdiğini söyler: tebâreke — bereketi son derece çok ve yüksek oldu, yücedir.

Ve asıl kayda değer olan şudur: Kur'an'da bu fiil yalnızca Allah için kullanılır.

Hiçbir insan, melek, peygamber ya da nesne için tebâreke denmez. Kelimenin çekimi de eksiktir: geniş zamanı, mastarı, ism-i fâili kullanılmaz. Yalnızca bu tek kalıpta, tek şahısla, tek özneyle gelir.

Geçtiği yerlerden emin olduklarım:

• "Dikkat edin, yaratmak da emretmek de O'nundur. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir" (A'râf 7/54)
• "Yaratanların en güzeli olan Allah ne yücedir" (Mü'minûn 23/14)
• "Furkân'ı kuluna indiren ne yücedir" (Furkân 25/1)
• "Göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan ne yücedir" (Zuhruf 43/85)
• "Celâl ve ikram sahibi Rabbinin adı ne yücedir" (Rahmân 55/78)

Bu listeye bakınca bir düzen görünüyor: tebâreke, hemen ardından bir sahiplik ya da bir fiil anılacaksa geliyor. Yani kelime bir övgü nidası değil, bir başlıktır: ardından ne geldiğine bakmak gerekir.

Mülk sûresinde ardından gelen şey: mülk.

Cümlenin dizimi dikkat ister. Normal sıra "el-mülkü bi-yedihî" olurdu — "mülk O'nun elindedir". Ayet bi-yedihîyi öne almış.

Arapçada öne alınan öğe sınırlama bildirir. Besmele bahsinde bu kural işlenmişti: "Allah'ın adıyla" öne alındığında "sadece O'nun adıyla" anlamı doğuyordu. Burada aynı kural işliyor: mülk sadece O'nun elindedir. Başka bir elde değil, kısmen başka bir elde de değil.

Ve "el" meselesi. Kur'an'da Allah'a nispet edilen yed (el), vech (yüz), ayn (göz) gibi ifadeler, kelâm tarihinin en çok tartışılan konusudur. Bu tefsirde tutulan usul şudur ve sûrenin ilerisinde (68/42, sâk) bir kez daha uygulanacak:

İki tutum arasında taraf tutmuyorum. İkisinin de dayanağı vardır ve ikisi de Allah'ın yaratılmışlara benzemediği esasında birleşir — ayrıldıkları yer, lafzın nasıl ele alınacağıdır.

Şu kadarını dilsel bir veri olarak kaydetmek gerekiyor: Arapçada "bi-yedi fülân" deyimi, gündelik dilde yetki ve tasarruf için kullanılır. Türkçedeki "iş onun elinde" ifadesiyle birebir aynı yapıdır ve Türkçede kimse bunu organ olarak anlamaz. Bu, te'vîl tarafının dilsel dayanağıdır; tefvîz tarafı ise bu dayanağın nassı tayin etmeye yetmeyeceğini söyler.

Kök: م-ل-ك. Sahip olmak, elde tutmak, tasarruf etmek. Kökün altında bir sıkı tutma fikri vardır; dilciler melekehû (ona sahip oldu) ile melekehû (onu sıkıca tuttu) arasındaki yakınlığı kaydeder.

Türevleri anlam alanını gösteriyor:

• مِلْك (milk) — mülkiyet, bir şeye sahip olma.
• مُلْك (mülk) — hükümranlık, egemenlik; yalnızca sahiplik değil, tasarruf yetkisi.
• مَلِك (melik) — kral.
• مَالِك (mâlik) — sahip.
• مَلَكُوت (melekût) — mülkün en yüksek, görünmeyen katmanı.

Fâtiha bahsinde mâlik / melik okuyuşları ve aralarındaki fark işlenmişti: mâlik sahipliği, melik hükümranlığı bildirir; biri mülkiyet ilişkisini, öteki otorite ilişkisini öne çıkarır. Burada kullanılan mülk kelimesi, o iki kelimenin ortak konusudur — sahip olunan ve üzerinde tasarruf edilen şeyin kendisi.

Ve dikkat edilecek nokta: ayet mülkün neyin mülkü olduğunu söylemiyor. "Göklerin ve yerin mülkü" demiyor; sadece "el-mülk" diyor. Zuhruf 43/85'te tamlama yapılmıştı; burada yapılmamış.

Bu, Ğâşiye bahsinde el-ğâşiye için kaydedilen kuralın aynısıdır: nesnesi söylenmeyen bir kelime sınırsızlaşır. "Şunun mülkü" denseydi, o mülkün dışında bir yer kalırdı. Denmeyince kalmıyor.

Kök: ق-د-ر. Ve bu kökün asıl anlamı "güç" değil, ölçüdür.

Kadera — ölçtü, miktarını belirledi. Kader — ölçülmüş olan. Mikdâr — miktar. Takdîr — ölçüp biçme.

Fecr bahsinde (89/16) bu kökün üzerinde durulmuş ve "fe-kadera aleyhi rızkahû" ifadesinin "daraltmak mı, ölçmek mi" anlamına geldiği tartışılmıştı. Oradaki tespit burada işe yarıyor: kökün merkezinde daraltma değil ölçme vardır; daralma, ölçünün bir sonucudur.

Buradan kadîr kelimesinin tam karşılığı çıkıyor: kaba kuvvet sahibi değil, ölçüsüne göre yapabilen. Kudret, Arapçanın bu kökünde, gücün miktarla birleşmiş halidir. Yapabilmek yetmez; ne kadar yapılacağını bilerek yapmak gerekir.

Ve bu, üçüncü ayetle birleşince anlam kazanacak: "Rahmân'ın yaratışında hiçbir uyumsuzluk göremezsin." Uyumsuzluğun bulunmaması, ölçünün tutturulmuş olmasıdır. Yani birinci ayetin son kelimesi, üçüncü ayetin iddiasının zeminidir. Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum.

"Mülk O'nundur" cümlesi, kolayca bir törensel cümleye dönüşebilir — söylenir, geçilir. Sûrenin bütünü bunu engellemek için kurulmuş: cümlenin ardından otuz ayet boyunca envanter çıkarılıyor.

Ve envanterin mantığı basit: sahiplik iddiası, elden çıkarılabilme ile test edilir. Bir şeyin sahibi olduğunu söyleyen kişi, onu tutmaya devam edebiliyor mu? Suyu tutabiliyor mu, havayı, kalp atışını, yerin sabitliğini?

Sûre bir kez bile "sen sahip değilsin" demiyor. Sadece sorular soruyor. Ve soruların cevabı, sorulunca ortaya çıkıyor.