Mülk 10-11. ayetler

Ve kâlû lev künnâ nesme'u ev na'kılü mâ künnâ fî ashâbi's-se'îr — fa'terafû bi-zenbihim fe-suhkan li-ashâbi's-se'îr "Ve derler ki: 'Eğer işitseydik ya da akletseydik, çılgın ateşin halkı arasında olmazdık.' Böylece günahlarını itiraf ederler. Uzak olsun çılgın ateşin halkı!"

Sûrenin en çok alıntılanan ayeti ve haklı olarak. İnsanın kurtuluş için elindeki iki aracı tek cümlede sayıyor.

Önce fiillerin kiplerine dikkat: muzari (nesme'u, na'kılü), ve lev künnâ ile birlikte kullanılmış.

Lev künnâ nesme'u — "işitiyor olsaydık". Yani "bir kez işitseydik" değil, "işiten kimseler olsaydık." Kip, tek bir olayı değil bir hâli anlatıyor. Eksik olan şey bir edim değil, bir kapasite.

سَمِعَ — kök س-م-ع. İşitmek. Ve Kur'an bu kelimeyi iki katmanda kullanır: kulağın fiili, ve kabul etmek. Semi'nâ ve eta'nâ — "işittik ve itaat ettik" (Bakara 2/285). Orada işitmek, kabulün ilk basamağıdır.

Bu, Türkçede de vardır: "beni dinlemiyorsun" cümlesi kulakla ilgili değildir.

Ayetteki sem' bu ikinci anlamdadır. Cehennemdeki insanlar sağır değillerdi; uyarıcının sesini duymuşlardı — bir önceki ayette bunu kendileri söylüyor: "bize bir uyarıcı geldi." Duydular. İşitmediler.

عَقَلَ — kök ع-ق-ل. Bu kök Bakara bahsinde (2/44) işlendi; tekrarlamıyorum. Oradaki tespitin özeti: kökün anlamı bağlamaktır — ikâl, devenin kaçmasın diye dizine bağlanan ip. Ve Arapça akla bu adı vermiştir: akıl bir bilgi deposu değil, bir bağdır; insanı tutan, savrulmasını engelleyen şey.

Bakara'daki tespit şuydu: bilgin var, okuyorsun, hatta öğretiyorsun — ama bilgi seni bağlamıyorsa akletmiş olmuyorsun.

Mülk 67/10 bu tespitin âhiretteki karşılığıdır. Orada bilen ama bağlanmayan bir insan vardı; burada o insan sonucu görüyor ve eksiğin adını koyuyor.

Ayet وَ (ve) demiyor. أَوْ (ya da) diyor.

Fark büyüktür ve genellikle çeviride kaybolur:

• "İşitseydik ve akletseydik" — kurtuluş için ikisi birden gerekirdi.
• "İşitseydik ya da akletseydik" — kurtuluş için biri yeterdi.

Ayet ikincisini söylüyor. Ve bu, iddianın ağırlığını katlıyor.

Çünkü şu anlama geliyor: kurtuluşa giden iki ayrı yol vardı ve bu insanlar ikisini de kullanmadılar. Bir yol kapalı olsa mazeret olurdu; iki bağımsız yolun ikisinin de kullanılmaması mazeret bırakmıyor.

İki yolun ne olduğunu ayırmak gerekiyor, çünkü ayetin bütün fikri buradadır:

Son satır özellikle önemlidir. Bu iki yol birbirinin yedeğidir: haber ulaşmayan bir insanın aklı vardır; akıl yürütmeyi beceremeyen bir insana haber ulaşabilir. İki kanalın birden kapanması ancak her ikisi de kapatılırsa mümkündür.

Ve sûre, kapatanı da söylüyor: kapatan kendileridir. Uyarıcı geldi (işitme kanalı açıktı); yedi gök gösterildi ve bakmaları istendi (akıl kanalı açıktı). İkisi de kullanılmadı.

Bu ayet, yirmi üçüncü ayetle doğrudan bağlanıyor ve bağ metinde duruyor:

"De ki: Sizi yaratan, size işitme, gözler ve gönüller veren O'dur. Ne kadar az şükrediyorsunuz!" (67/23)

Onuncu ayette eksikliği söylenen iki şey, yirmi üçüncü ayette verilmiş şeyler olarak sayılıyor.

Yani araç verilmişti. Ayetin cehennemdeki cümlesi, dünyadaki envanterin bir tekzibidir: "işitseydik" diyen kişiye "işitme sana verildi" deniyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum, ama iki ayetin aynı sûrede ve aynı kelimelerle bulunması metnin verisidir.

Kök: ع-ر-ف. Ve bu kök şaşırtıcıdır: bilmek, tanımak. Ma'rife — tanıma; ma'rûf — bilinen, örfçe tanınan iyilik; örf — bir toplumun tanıdığı şey.

İ'tirâf, iftiâl kalıbındadır ve dönüşlülük katıyor: bir şeyi kendi aleyhine tanımak.

Yani itiraf, yeni bir bilgi vermek değil; bilineni tanımaktır. Kelimenin kökü bunu söylüyor. İtiraf eden kişi bir şey öğretmiyor; zaten bilinen bir şeyi kabul ediyor.

Ve bu, sahnenin işlevsizliğini açıklıyor: itiraf hiçbir şey eklemiyor. Bekçiler zaten biliyordu; itiraf edenler zaten biliyordu. Ortaya çıkan tek yeni şey, kabulün kendisi.

Kök: س-ح-ق. Ve kökün iki anlamı da burada işliyor:

1. Ezmek, un ufak etmek. Sahaka — havanda dövüp toz haline getirdi. Türkçedeki "sahk" (ezme) bu köktendir. 2. Uzak olmak. Sahîk — çok uzak. Kur'an bunu kullanır: "…rüzgârın onu uzak bir yere savurduğu kimse gibidir" (Hac 22/31 — mekânin sahîk).

İki anlamın aynı kökte bulunması tesadüf değildir: bir şeyi ezmek, onu dağıtıp uzaklaştırmaktır. Toz haline gelen şey, bir arada durmaz.

Ayetteki suhkan mansûb bir mastardır; Arapçada beddua kalıbıdır — bu'den (uzak olsun), tuhkan gibi. Türkçedeki en yakın karşılığı "Allah kahretsin" değil, "uzak olsunlar"dır.

Kelimenin seçilmesi anlamlıdır ve sûrenin bütünüyle bağlanıyor. Sûre boyunca yakınlık meselesi işleniyor: en yakın gök (5), yaklaştırılmış olarak görülen azap (27, zülfe). Buradaysa uzaklık bir ceza olarak söyleniyor.

Ve bir gözlem daha: ifade "onlara azap olsun" değil, "uzak olsunlar" biçiminde. Ceza bir işkence olarak değil, bir mesafe olarak adlandırılıyor.

Ayet ağırdır: insanlar hatalarını kabul ediyor ve cevap "uzak olsunlar" oluyor. Bu, ilk bakışta merhametsiz görünebilir ve sorunun sorulması gerekir.

Cevap, tövbenin ne olduğuyla ilgilidir.

Bakara bahsinde (2/37) tövbe işlenmişti. Oradaki kayıt şudur: tövbe, kökü itibarıyla dönmektir — yani bir yönden başka bir yöne geçmek. Dönmek ancak yol varken mümkündür.

Cehennemdeki itiraf, bir dönüş değildir; bir teslimdir. Kişi yön değiştirmiyor, çünkü değiştirilecek yön kalmamış. Aynı cümleyi dünyada söylemek bir tercih olurdu; burada söylemek bir tespittir.

Ve bir şey daha var, kendi okumam olarak: ayetteki itiraf hâlâ bir mazeret içeriyor. "İşitseydik ya da akletseydik" — bu cümlenin gramerine dikkat edin. Şart kipinde, ve şartın gerçekleşmemiş olması bir imkânsızlık gibi sunuluyor. Kişi "işitmedim" demiyor; "işitseydim" diyor — sanki işitme ona bağlı değilmiş gibi.

Yirmi üçüncü ayet tam bunu kesiyor: işitme sana verildi.

"İşitmek ya da akletmek" ikilisi, bilgi edinmenin iki yolunu adlandırıyor: birinden almak, ve kendi başına düşünmek.

Ve bugün her ikisi de kendine has biçimde bozulmuş durumda.

İşitmenin bozulması: bilgi hiç bu kadar bol olmamıştı ve hiç bu kadar az dinlenmemişti. İnsan gün içinde yüzlerce sözle karşılaşır ve çoğunu duymadan geçer. Sorun erişim değil; alıcılık. Bir şeyi işitmek, onun seni değiştirmesine izin vermektir; ve bu izin verilmediğinde, işitme kayıt olmaktan öteye geçmez.

Akletmenin bozulması: düşünmenin dışarıya devredilmesi. Bir konuda ne düşüneceğini, o konuyu düşünmeden öğrenmek bugün son derece kolaydır — hazır kanaatler bol ve ücretsizdir. Kanaat sahibi olmak ile akletmek arasındaki fark, tam da Bakara 2/44'te kaydedilen farktır: birinde bilgi edinilir, ötekinde bağlanılır.

Ayetin işaret ettiği tehlike, ikisinin aynı anda kapanmasıdır — ve bu iki kapanma birbirini besler. Dinlemeyen kişi kendi düşüncesine mahkûm olur; düşünmeyen kişi duyduğu son sese teslim olur.

Sûrenin verdiği ölçü sade: kurtulmak için ikisi birden gerekmiyor; ama biri gerekiyor.