Mülk 15. ayet

Hüve'llezî ceale lekümü'l-arda zelûlen fe'mşû fî menâkibihâ ve külû min rızkıh, ve ileyhi'n-nüşûr "Yeri size boyun eğdirilmiş kılan O'dur. Öyleyse onun omuzlarında yürüyün ve O'nun rızkından yiyin. Diriliş O'nadır."

Kök: ذ-ل-ل. Ve bu kökün altında iki komşu anlam vardır; ayırmak gerekiyor.

• ذُلّ (züll) — aşağılanma, horlanma. Olumsuz.
• ذِلّ (zill) — yumuşaklık, itaatkârlık, uysallık. Olumsuz değil.

Ve zelûl ikincisinden gelir. Kelimenin somut karşılığı binilmeye alıştırılmış hayvandır: yularına gelen, sırtına yük vurulabilen, huysuzluk etmeyen deve ya da at. Vahşi olan sa'btır; zelûl ehlîleşmiş olandır.

Kur'an bu kelimeyi bir başka yerde çok net biçimde kullanır ve orası Bakara sûresidir:

"…boyunduruğa koşulmamış (lâ zelûlün tüsîru'l-arda), toprağı sürmeyen, ekin sulamayan bir sığır…" (Bakara 2/71)

Bakara bahsinde sığır kıssası işlenirken bu tarif geçmişti: aranan hayvan zelûl değildi — yani hiç çalıştırılmamış, hiç boyunduruk görmemişti.

Şimdi iki ayet yan yana konunca kelimenin anlamı tam netleşiyor:

Yani yeryüzü, Kur'an'ın kendi kelimesiyle, "işe koşulmuş bir hayvan" gibi tarif ediliyor.

Bakara 2/22 bahsinde firâş (döşek) işlenmiş ve şu kayıt düşülmüştü: bu ifade yerin düz olduğunu söylemez; kelimenin söylediği şey biçim değil işlevdir — yeryüzü üzerinde durulabilir, yaşanabilir hale getirilmiştir. Ve orada Kur'an'ın aynı işlevi başka kelimelerle de andığı belirtilmişti: mihâd (beşik, Nebe 78/6) ve zelûl (Mülk 67/15).

Şimdi o kayda dayanarak üçünü karşılaştırabiliriz:

Üçüncüsü, ilk ikisinden farklı bir şey söylüyor ve fark önemlidir. Döşek ve beşik pasiftir: serilir, içine yatılır. Binek aktiftir: yürür, taşır, ama sürülmesi gerekir.

Zelûl kelimesi yeryüzünü hareketli bir şey olarak kuruyor — üzerinde durulacak bir zemin değil, üzerine binilecek bir hayvan.

Ve burada, Bakara 2/22 bahsindeki uyarıyı tekrarlamak gerekiyor: bu kelimelerden yerin şekline dair bir sonuç çıkarılmaz. Ne "düzdür" ne "yuvarlaktır" denmiş; evcildir denmiş. Ayetin cevapladığı soru şekil sorusu değil, ilişki sorusudur.

Ve tersinden bir zorlamaya da girmiyorum: zelûl kelimesinden yerin hareketine (dönüşüne) delil çıkarmak da aynı hatanın öbür yüzüdür. Kelime bir binektir; bineğin hareket etmesi benzetmenin içindedir, bir astronomi bildirimi değil.

Emir kipi. Ve bu, sûredeki üçüncü emirdir — üçüncü ve dördüncü ayetlerdeki "bak" emirlerinden sonra. İlk ikisi göze verilmişti; bu, ayağa.

مَشَى — kök م-ش-ي. Yürümek. Kelimenin altında ayakla, adım adım gitmek vardır; koşmak (seâ, cerâ) ya da yolculuk etmek (sâra) değil. Gündelik, sıradan, yavaş hareket.

Ve bu fiil sûrede bir kez daha gelecek — yirmi ikinci ayette, iki kez: "Yüzüstü yürüyen mi daha doğru yoldadır, yoksa dosdoğru bir yolda dik yürüyen mi?"

İki ayet arasındaki bağ metinde duruyor ve kayda değer: on beşinci ayet yürümeyi emrediyor, yirmi ikinci ayet nasıl yürüneceğini soruyor. Emir ile ölçü, yedi ayet arayla.

Kök: ن-ك-ب. Ve kök ilginçtir: bir yandan sapmak, yana meyletmek. Nekebe ani't-tarîk — yoldan saptı; nekbâ' — iki ana yön arasından esen rüzgâr. Türkçedeki "nekbet" (talihsizlik) de bu köktendir: yolun sapması.

مَنْكِب (menkib) — omuz. Omuza bu adın verilmesi, gövdenin yan tarafı olmasındandır: merkez değil, kenar.

Menâkib çoğuldur ve ayette yerin "omuzları" deniyor. Bu ne demek?

Üç görüş de klasik kaynaklarda vardır ve birbirini dışlamıyor. Tercihimi belirtiyorum: benzetmenin bütünlüğü içinde birinci ve ikinci birlikte işliyor gibi görünüyor — binek bir hayvanın omuzları, üzerinde durulan en yüksek ve en sağlam yerdir. Ama bu bağlayıcı değildir.

Ve benzetmenin bütünü şudur, kendi okumam olarak: yeryüzü ehlîleştirilmiş bir hayvandır ve insan onun sırtında değil, omuzlarında yürüyor. Yani üstünde ama merkezinde değil; taşınıyor ama yönetmiyor.

Bir gözlem daha: kökün asıl anlamı "sapmak"tır ve ayette insan tam da sapılabilecek yerlerde yürümeye gönderiliyor. Kelimenin içindeki bu gerilim — omuzlar hem taşır hem yanlara açılır — yirmi ikinci ayetteki "dosdoğru yol" sorusuna zemin hazırlıyor gibi duruyor. Bunu bir çıkarım olarak yazıyorum, klasik bir nakil olarak değil.

İkinci emir: yiyin. Ve tamlama dikkat ister: "onun rızkından" — zamir yere değil, Allah'a dönüyor.

Cümlenin mantığı şu: yürüyen sensin, yer senin altındadır, yiyeceği sen çıkarıyorsun — ama rızık O'nun.

رِزْق — kök ر-ز-ق. Verilen pay, nasip. Kökün ayırt edici yanı şudur: rızk, kazanılan değil verilendir. Arapça kazanç için kesb kelimesini kullanır; rızk başkadır.

İkisi arasındaki fark, sûrenin yirmi birinci ayetinde bir soruya dönüşecek: "Eğer O rızkını tutuverse, size rızık verecek kimdir?" Yani rızkın kimden geldiği sorusu burada bir bildirim, orada bir meydan okuma.

Kök: ن-ش-ر. Ve kökün somut anlamı yaymak, sermek, açmaktır. Neşera's-sevb — kumaşı yaydı. Neşera'l-kitâb — kitabı/sayfayı açtı. Türkçedeki "neşretmek" (yayımlamak) aynı köktendir: bir metni açıp yaymak.

Nüşûr, bu kökten "diriliş" demektir. Ve benzetme açıktır: ölüm bir dürülme, diriliş bir açılmadır. Katlanmış bir kumaşın yeniden serilmesi.

Şimdi ayetin üç parçasını yan yana koyun:

1. Yer size boyun eğdirildi — zemin hazırlandı. 2. Yürüyün ve yiyin — hareket ve rızık. 3. Diriliş O'nadır — ve dönüş.

Cümlenin yapısı bir günün, hatta bir ömrün yapısıdır: kalk, yürü, ye, dön.

Ve bir kelime nüktesi var, kendi okumam olarak kaydediyorum: neşr (yayma) ile meşy (yürüme) aynı sahnede duruyor. İnsan yeryüzüne yayılıyor (yürüyerek dağılıyor), sonra tekrar yayılıyor (dirilerek açılıyor). Ve arada bir toplanma var: yirmi dördüncü ayette tuhşerûn — toplanacaksınız. Dağıl, topla, aç.

"Yürüyün" emri üzerinde durmaya değer, çünkü Kur'an'ın çok az yerde kullandığı türden bir emirdir: dünyaya dönük, üretime dönük, hareket bildiren bir emir.

Bu emrin bir ibadet emri olmaması dikkat çekicidir. Ayet "yeryüzü size verildi, ibadet edin" demiyor; "yürüyün ve yiyin" diyor. Yeryüzünde çalışmak, dolaşmak, geçim aramak — bunlar dinî hayatın dışında bir alan olarak değil, aynı cümlenin içinde anılıyor.

Ve cümlenin sonu bu alanı sınırlıyor: ve ileyhi'n-nüşûr. Yürüme ve yeme, dönüş cümlesiyle çerçeveleniyor.

Bu üçlü yapı — imkân, kullanım, hesap — Kur'an'ın dünya ile kurduğu ilişkinin özetidir. İmkân reddedilmiyor, kullanım engellenmiyor; sadece çerçeve konuyor.

İkinci bir yön: zelûl kelimesinin bugünkü karşılığı.

Yeryüzünün "evcilleştirilmiş" olması, bir hazır bulunuşluk bildirimidir: bu gezegen kullanılabilir hale getirilmiştir. Ve evcil hayvan benzetmesinin içinde bir uyarı da vardır, çünkü evcil hayvanla ilişki karşılıklıdır: hayvana kötü davranan, bineğini kaybeder.

Ayet bunu söylemiyor; ben de ayetin söylemediği bir şeyi ona söyletmiyorum. Ama kelimenin kendisi bir ilişki kuruyor ve ilişkiler tek taraflı olmaz. Bunu bir düşünme yönü olarak bırakıyorum.