Kalem 10-13. ayetler

Ve lâ tütı' külle hallâfin mehîn — hemmâzin meşşâin bi-nemîm — mennâin li'l-hayri mu'tedin esîm — utüllin ba'de zâlike zenîm "Şuna da boyun eğme: çok yemin eden, aşağılık; çokça ayıplayan, laf taşıyıp duran; hayrı engelleyen, saldırgan, günahkâr; kaba, üstelik soyu bozuk."

Kur'an'ın en yoğun kişi portresi. Dokuz sıfat, dört ayet, tek nefes.

Önce cümlenin kuruluşuna bakmak gerekiyor. Sekizinci ayette "yalanlayanlara boyun eğme" denmişti — çoğul. Onuncu ayette tekile geçiliyor: كُلَّ حَلَّافٍ — "her bir çok yemin edene".

كُلّ kelimesi Hümeze bahsinde işlenmişti; oradaki kayıt şuydu: küll lafzen tekil, mânen çoğuldur; ve bir kişiyi değil bir tipi gösterir.

Ve Hümeze bahsindeki ilke burada da geçerlidir ve tekrar edilmesi gerekiyor: "metni eline alıp başkalarını tarife yerleştirmek ve onlar hakkında hüküm vermek, sûrenin tarif ettiği fiilin kendisini işlemektir."

Bu uyarı bu portre için özellikle gereklidir, çünkü dokuz sıfatlık bir liste, insanı tanıdıklarını listeye yerleştirmeye çağırır. Sûre bunu istemiyor; tipi tarif ediyor.

Ve dokuz sıfatın hepsi belirsiz (nekre): hallâfin, mehînin, hemmâzin… Hiçbirinin başında belirlilik takısı yok. Yani "o adam" değil, "böyle biri".

Dokuz sıfatın beşi mübalağa kalıbındadır ve bu, portrenin niteliğini belirliyor:

Fa''âl kalıbı Arapçada meslek bildirir: haddâd (demirci), neccâr (marangoz), habbâz (fırıncı). Yani bu kalıptaki bir sıfat, işi düzenli olarak yapan kişiyi gösterir.

Hümeze bahsinde fu'ale kalıbı için kaydedilen tespit burada da geçerlidir: "kalıp, davranışın kişiliğe yerleşmiş, bir bakış açısı haline gelmiş olduğunu bildirir. Fiili yapan değil, fiil haline gelmiş kişi."

Fa''âl kalıbı aynı işi başka bir yoldan yapıyor: davranışı bir meslek haline getiriyor.

Bu portrenin en dikkat çekici yanı, sıfatların rastgele dizilmemiş olması. Sıra bir hareket izliyor ve bunu kendi okumam olarak sunuyorum:

Hareket şudur: dilden başlıyor, ele geçiyor, sonra içe iniyor, sonunda kökene varıyor.

Yani portre dışarıdan içeriye doğru kuruluyor: önce görülen (konuşması), sonra yapılan (davranışı), sonra olunan (tabiatı), en sonda gelinen yer (soyu).

Fecr bahsinde benzer bir yapı tespit edilmişti — orada dört fiilin "dıştan içe indiği" kaydedilmiş ve şu sonuca varılmıştı: "Kur'an teşhisi genellikle böyle kurar: görünen fiilden başlar, kaynağa iner."

Kalem'deki portre aynı yöntemi izliyor ama daha uzun bir merdivenle.

Kök: ح-ل-ف. Yemin etmek, and içmek. Half — yemin; hilf — antlaşma, ittifak (yeminle bağlanma). Cahiliyede hilfü'l-fudûl gibi antlaşmalar bu köktendi.

Ve neden ilk sıfat bu?

Çok yemin etmenin bir sebebi vardır: sözüne güvenilmemesi.

Sözü kabul edilen bir insanın yemine ihtiyacı yoktur. Yemin, sözün taşıyamadığı yükü taşıması için çağrılan bir destektir. Ve destek ne kadar çok çağrılıyorsa, sözün o kadar zayıf olduğu anlaşılır.

Yani ilk sıfat, kişinin güvenilirliğini doğrudan söylemeden söylüyor. "Yalancı" demiyor; "çok yemin eden" diyor. Sonuç aynı, yol daha ince.

Kur'an bu tespiti başka yerde de yapar: yemini bir kalkan olarak kullanmak, münafıkların niteliklerinden biri olarak anılır.

Ve portrenin ilk sıfatının bu olması, bir önceki ayetle (9) bağlanıyor: orada bir uzlaşma arzusu vardı. Uzlaşma teklifleri genellikle sözlerle gelir ve söz, güvenilirliği gerektirir. Portre, teklifi getiren tipin sözünün ne kadar ettiğini ilk sıfatla söylüyor. Bu bağı kendi okumam olarak kaydediyorum.

Kök: م-ه-ن. Ve kökün anlamı hizmet ve horluk arasında gidip gelir: mihne — meslek, zanaat, hizmet (Türkçedeki "mihnet" bu köktendir); mehîn — hor, değersiz, güçsüz.

Kur'an bu kelimeyi bir yerde çok dikkat çekici biçimde kullanır: insanın yaratıldığı su için mâin mehîn (hor görülen bir su) denir (Secde 32/8; Mürselât 77/20'de benzer ifade). Yani kelime, "değersiz sayılan" anlamındadır.

Ve buradaki yerleşimi anlamlı: yeminle güç kazanmaya çalışan kişinin ikinci sıfatı değersizlik. Yani çabanın sebebi söyleniyor.

Bir okuma daha mümkün ve ikisi de klasik kaynaklarda geçer:

Birinci okuyuş yaygındır ve kalıba uygundur (mehîn ism-i mef'ûl anlamı taşıyan bir sıfattır). Onu tercih ediyorum; bağlayıcı değildir.

Kök: ه-م-ز. Bu kök Hümeze bahsinde (104/1) işlendi; tekrarlamıyorum. Oradaki tespitin özeti: "Sözlükteki asıl anlamı basmak, sıkıştırmak, kırmak, dürtmektir. Bir şeye bastırıp ezmek. Arap alfabesindeki hemze harfinin adı da buradan gelir."

Ve Hümeze bahsinde bu ayet zaten anılmıştı: "'Çok ayıplayan, söz taşıyan' (Kalem 68/11). Hemmâz — yine mübalağa kalıbında, aynı kökten, ve yine bir kişi portresi içinde."

Şimdi o kaydın karşılığını veriyorum. İki sûre aynı fiili iki ayrı kalıpta anıyor:

İkisi de mübalağa kalıbıdır ve ikisi de aynı şeyi söyler. Fark, yanına konan ikinci sıfattadır: Hümeze'de küçültmenin başka bir biçimi (lemz), Kalem'de küçültmenin taşınması (nemîme).

Yani Hümeze küçültmeyi genişletiyor, Kalem onu hareket ettiriyor.

Ve Hümeze bahsinde kaydedilen sonuç burada da geçerli: "İki kelimenin ortak zemini fiilin kendisidir — birini küçültmek — ve fark, o fiilin araçlarındadır."

Terkip kelime kelime çözülmeli.

مَشَّاء — kök م-ش-ي. Yürümek. Fa''âl kalıbında: çok yürüyen.

نَمِيم — kök ن-م-م. Ve kökün somut anlamı ilginçtir: nemme — bir şeyin kokusunu ya da izini yaymak; bir haberi ortaya çıkarıp yaymak. Nemîme — bir kişiden duyduğu sözü, ilişkiyi bozmak için başkasına taşımak. Türkçede "namîme" ve "koğuculuk" karşılıkları kullanılır.

Aynı kökten nemnem (kumdaki ince izler) ve — dilcilerin kaydettiğine göre — nemle (karınca) gelir: karıncaya bu adın, sürekli hareket edip iz bırakmasından ötürü verildiği söylenir. Bu türetmeyi dilcilerin naklettiği şekliyle aktarıyorum; kesinlik iddiası taşımıyor.

Ve şimdi terkibin resmi: meşşâin bi-nemîm — laf taşıyarak çok yürüyen.

Kelimenin seçtiği fiile dikkat: yürümek.

Ayet "söz taşıyan" demiyor; "sözle yürüyen" diyor. Yani fiilin merkezinde konuşmak değil, hareket var.

Bu, koğuculuğun mekaniğini yakalıyor, ve kendi okumam olarak yazıyorum: koğuculuk bir konuşma değil, bir taşımacılıktır. Söz bir yerden alınır, başka bir yere götürülür. Ve götürmek emek ister — gidilir, beklenir, uygun an kollanır.

Fa''âl kalıbı bu emeği bir mesleğe çeviriyor: adam bunu yapıyor.

Sûre içi bir bağ, kendi okumam olarak: Mülk bahsinde meşy fiilinin iki yürüyüşü ayırdığı görülmüştü (67/22 — yüzüstü ve dik). Burada üçüncü bir yürüyüş var: laf taşıyan yürüyüş. Aynı fiil, üç ayrı ahlâkî konum.

مَنَّاع — kök م-ن-ع. Mâûn bahsinde (107/7) işlendi; tekrarlamıyorum. Oradaki tespitin özeti: "men', istenmiş bir şeyi vermemektir. Yani ortada bir talep vardır. Kimse istemediyse 'men' olmaz."

Bu tespit burada doğrudan işliyor: engelleme, bir talep gerektirir. Yani portredeki adam, kendisinden bir şey isteyen birinin karşısındadır.

Ve kalıp fa''âl: engellemeyi meslek edinmiş.

خَيْر — hayır. Kelimenin Kur'an'daki kullanımı geniştir ve mal anlamını da içerir. Fecr bahsinde bu kaydedilmişti: "Kur'an mal için hayr kelimesini de kullanır (Bakara 2/180: 'geriye bir hayır bırakırsa')." Âdiyât 100/8'deki hubbü'l-hayr da mal sevgisidir.

Yani mennâ' li'l-hayr iki türlü anlaşılabilir ve ikisi de klasik kaynaklarda geçer:

İkinci okuyuş daha geniştir ve men' kelimesinin anlamına daha uygundur — çünkü men' "vermemek" değil "engellemek"tir. Cimrilik için Arapçada buhl kelimesi vardır ve Kur'an onu kullanır.

Tercihim ikinci okuyuş yönündedir, bağlayıcı değildir. İkisi birbirini dışlamıyor: vermeyen kişi, verenden rahatsız olur.

Ve bu, bahçe kıssasına bir köprü kuruyor. Kıssada bahçe sahiplerinin niyeti tam olarak budur: "Sakın bugün oraya yanınıza bir yoksul girmesin" (68/24). Yani men' fiilinin kıssadaki karşılığı, portredeki sıfatın örneğidir.

Bu bağı kendi okumam olarak kaydediyorum; ama iki bölümün aynı sûrede olması ve aynı davranışı anlatması metnin verisidir.

Mâûn ve Fecr ile bağ. Mâûn bahsinde eşiğin nasıl kademe kademe indirildiği işlenmişti: doyurmak değil teşvik, sonra sadece ödünç. Fecr bahsinde de aynı iki grup (yetim ve yoksul) anılıyordu.

Üç sûrenin ortak noktası şudur: hepsi engellemeyi bir inanç meselesi olarak kuruyor. Mâûn'da dini yalanlayan kişi yetimi itiyordu; Fecr'de mal sevgisi hesap gününün inkârıyla birlikte anılıyordu; Kalem'de vahyi yalanlayan kişi hayrı engelliyor.

Bu iki kelime Mutaffifîn bahsinde (83/12) işlendi ve orada Kalem sûresiyle bağı zaten kurulmuştu. Oradaki kayıt şuydu:

"مَنَّاعٍ لِّلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ (Kalem 68/12) — 'hayrı engelleyen, saldırgan, günahkâr.' Yani mu'tedin esîm tamlaması, Kur'an'da iki yerde geçer ve ikisi de bir kişi portresinin içindedir."

Kısaca köklerini kaydedip geçiyorum:

مُعْتَد — kök ع-د-و. Haddi aşmak, sınırı geçmek, düşmanlık etmek. Adüvv — düşman; udvân — saldırganlık. İftiâl babında (i'tedâ): bilerek sınırı geçmek.

أَثِيم — kök أ-ث-م. Günah. Ve kökün somut anlamı ağırlık ve yavaşlıktır: dilciler esime fiilini "geride kalmak, ağırlaşmak" olarak açıklar. Yani günah, kelimenin kökünde kişiyi ağırlaştıran ve geride bırakan şeydir.

Fa'îl kalıbı: yerleşmiş, huy haline gelmiş.

İki kelimenin sırası anlamlı: önce fiil (mu'ted — sınırı geçen), sonra hâl (esîm — günahkâr). Yapılan şey ve o şeyin kişide bıraktığı.

Kök: ع-ت-ل. Ve kelimenin somut anlamı üzerinde dilciler birkaç yakın tarif verir:

• Kaba, sert, katı huylu. Yumuşamayan.
• İri yapılı, güçlü. Zorba.
• Obur. Çok yiyen. (Bu anlam bazı kaynaklarda kaydedilir.)
• Sürükleyip götüren. Atele fiili "birini yakasından tutup sürüklemek" anlamındadır; Kur'an bunu kullanır: "Onu tutun ve cehennemin ortasına sürükleyin" (Duhân 44/47 — fa'tilûhü).

Son anlam kökün en somut kullanımıdır ve diğerlerini açıklıyor: utüll, birini sürükleyecek kadar kaba kuvvet sahibi olan, ve o kuvveti kullanmakta sakınca görmeyen kişidir.

Ve Mülk bahsinde işlenen utüvv kökü (ع-ت-و) ile karıştırılmamalı — son harfleri farklıdır, ayrı köklerdir. Ama anlam ailesi yakındır: ikisi de sertlik ve bükülmezlik taşır. Bunu bir çağrışım olarak kaydediyorum, iştikak iddiası olarak değil.

Kalıbı fu'ull, Arapçada az kullanılan ağır bir kalıptır ve sesin kendisi kelimenin anlamına uyuyor: iki damma ve şeddeli bir lâm — ağızda ağır ve tıkanık bir ses.

Dokuzuncu ve son sıfat. Ve öncesinde bir kayıt var: بَعْدَ ذَٰلِكَ — "bütün bunlardan sonra", "üstelik".

Bu kaydın işlevi tartışılmıştır:

Üçüncü görüşe eğiliyorum ve gerekçesi şu: sekiz sıfatın hepsi kişinin yaptığı ya da olduğu şeylerdir. Zenîm ise — anlamı ne olursa olsun — kişinin konumuyla ilgilidir. Ba'de zâlike kaydı, kategorinin değiştiğini işaret ediyor olabilir.

Bu bir tercihtir, bağlayıcı değildir.

Kök: ز-ن-م. Ve kelimenin anlamı üzerinde dilciler birkaç tarif verir; hepsi bir noktada birleşiyor.

Somut anlamlar:

• زَنَمَة (zeneme) — koyun ya da keçinin kulağında sarkan et parçası; ya da hayvanın kulağına yapılan işaret/kesik. Sürüde tanınsın diye yapılan damga.
• زَنِيم (zenîm) — bir topluluğa sonradan katılan, aslen o soydan olmayan; iliştirilmiş olan.
• دَعِيّ (de'iyy) ile eşanlamlı sayılır: nesebi belirsiz olan, bir soya nispet edilen ama oradan olmayan.

Ortak fikir şudur: ait olmadığı bir yere iliştirilmiş olmak. Kulaktaki et parçası da öyledir — vücudun parçasıdır ama işlevsizdir, sarkar.

Şimdi burada çok dikkatli olmak gerekiyor ve usulde yazılı olan kural devreye giriyor.

Kelimenin "gayrimeşru doğmuş" anlamına geldiğini söyleyen izahlar vardır ve bunlar klasik kaynaklarda kaydedilir. Bu izahı bir ihtimal olarak kaydediyorum, ama üzerinde durmuyorum ve şu gerekçeyi açıkça yazıyorum:

Kur'an, kimseyi doğumundan dolayı kınamaz. Bir insanın nasıl doğduğu kendi fiili değildir ve Kur'an fiil olmayan şeyden hesap sormaz. Bu, Kur'an'ın sorumluluk anlayışının temelidir.

Bu yüzden kelimenin bağlamdaki işlevini şöyle anlıyorum, kendi okumam olarak: zenîm, kişinin toplumdaki konumunu anlatıyor — bir yere ait görünüp aslında ait olmayan, iliştirilmiş, tutunmuş kişi.

Ve bu okuma, portrenin bütünüyle tutarlıdır:

Portredeki adamın bütün sıfatları bir konum kaygısı etrafında toplanıyor:

• Çok yemin ediyor — sözü kabul edilsin diye.
• Laf taşıyor — bilgi taşıyarak yer edinmek için.
• Ayıplıyor — başkasını küçülterek yükselmek için.

Bunlar, yeri sağlam olan bir insanın ihtiyaç duymayacağı davranışlardır. Ve dokuzuncu sıfat, sebebi söylüyor: adam iliştirilmiştir.

Bu okumayı kendi çıkarımım olarak sunuyorum, klasik bir nakil olarak değil. Kelimenin somut anlamı (sürüye sonradan katılan, işaretli hayvan) veridir; portreyle kurduğum bağ yorumdur.

Bir kayıt daha: kelimenin işaret/damga anlamı, on altıncı ayetteki senesimühû (damgalayacağız) ile bir yankı kuruyor. Damgalı hayvan, damgalanacak burun. İki kelime aynı sûrede, üç ayet arayla. Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum.