Kalem 51-52. ayetler

Ve in yekâdü'llezîne keferû le-yüzlikûneke bi-ebsârihim lemmâ semi'u'z-zikra ve yekûlûne innehû le-mecnûn — ve mâ hüve illâ zikrun li'l-âlemîn "Zikri işittiklerinde, inkâr edenler neredeyse seni bakışlarıyla devireceklerdi ve 'o kesinlikle bir mecnûndur' diyorlar. Oysa o, âlemler için bir öğütten başka bir şey değildir."

كَادَ fiili Mülk 67/8 bahsinde işlendi: "kâde, olmayan şeyi anlatır. 'Neredeyse düşüyordu' diyen kişi düşmemiştir."

Ve burada da aynı: bakışlar Peygamber'i devirmiyor; devirme eşiğinde kalıyor.

Ve iki sûre arasında bir örtüşme var, kendi okumam olarak: Mülk 67/8'de cehennem "neredeyse öfkeden parçalanacak"tı. Kalem 68/51'de inkârcılar "neredeyse seni bakışlarıyla devirecek"ler. İki yerde de aynı fiil, aynı işlevde: gerçekleşmeyen bir eşik.

إِن burada nâfiye değil, muhaffefe (hafifletilmiş inne) olarak alınır ve lâm ile birlikte pekiştirme kurar: ve in yekâdü… le-yüzlikûneke.

Kök: ز-ل-ق. Ve kökün somut anlamı kaymak, kaydırmaktır. Zelika — kaydı; zeleka — kaygan yer, üzerinde durulamayan zemin.

Kur'an bu kelimeyi bir başka yerde kullanır: Kehf 18/40'ta bahçenin saîden zelekâ (kaygan, çıplak bir toprak) haline gelmesinden söz edilir.

Ve bu geçiş kayda değer, çünkü aynı sûrenin bahçe kıssasıyla akrabadır: Kehf'teki iki bahçe kıssasında da bahçe bir gecede yok oluyor ve kaygan bir toprağa dönüşüyor.

Kıraat farkı: kelime لَيُزْلِقُونَكَ ve لَيُزْهِقُونَكَ biçimlerinde okunmuştur; ikincisi z-h-k kökünden gelir ve "helâk etmek, canını çıkarmak" anlamı verir. Kaydediyorum, ancak hangi okuyuşun hangi imama ait olduğunu kesin veremediğim için isim yazmıyorum.

Ve ifadenin ne anlattığı ihtilaflıdır. İki ana okuyuş vardır:

Bu konuda kesin bir tercih belirtmiyorum ve gerekçesini açıkça yazıyorum:

Göz değmesi meselesi, hakkında rivayetler bulunan ve gelenekte yeri olan bir konudur. Bu tefsirde ne inkâr ediliyor ne de bir doktrin olarak kuruluyor — çünkü ikisi de bu ayetin söylediğinden fazlasını söylemek olurdu.

Ayetin lafzından çıkarabileceğim kadarı şudur: bir bakış, bir insanı yerinden edecek kadar yoğun olabilir. Ve ayet, o yoğunluğun gerçekleşmediğini kaydediyor (yekâdü).

Ve bir gözlem daha kaydediyorum, kendi okumam olarak: ayetin bağlamı bakışın fizikî etkisi değil, kuşatılmışlıktır. Sûre boyunca Peygamber sözle hedef alındı (mecnûn suçlaması), uzlaşmaya zorlandı (idhân), etrafında bir portre çizildi. Son ayet, baskının en sessiz biçimini anlatıyor: bakış.

Söz karşılık verilebilir bir şeydir; bakış karşılık verilemez.

Ve bakışın sebebi söyleniyor: işitmek.

سَمِعَ — kök س-م-ع. Mülk 67/10 bahsinde işlendi ve orada şu tespit yapılmıştı: "Kur'an bu kelimeyi iki katmanda kullanır: kulağın fiili, ve kabul etmek."

Ve burada birinci katman geçerli: duydular, ama kabul etmediler.

Mülk 67/10'daki cümleyle karşılaştırmaya değer: orada cehennemdekiler "işitseydik ya da akletseydik" diyorlardı. Burada, dünyada, işitiyorlar — ve tepkileri bir bakış oluyor.

İki ayet birlikte okununca ortaya çıkan şey şudur, kendi okumam olarak: işitmenin karşıtı sağırlık değil, düşmanlıktır. Cehennemdekiler "işitmedik" diyecekler; oysa işittiler ve tepki verdiler. Tepki vermek, işitmenin kanıtıdır.

Ve sûre, ikinci ayetteki kelimeyle kapanıyor.

Sûre aynı kelimeyle açılıp aynı kelimeyle kapanıyor. Bu, Arap belâgatinde redd-i acüz ale's-sadr (sonun başa döndürülmesi) diye adlandırılan bir yapıdır.

Ve iki ayet arasındaki fark, kipte:

• İkinci ayet: olumsuz haber cümlesi — reddediyor.
• Elli birinci ayet: inne ve lâm ile iki kez pekiştirilmiş — karşı taraf ısrar ediyor.

Yani elli ayet boyunca deliller sıralandı, portre çizildi, kıssa anlatıldı, sorular soruldu — ve karşı taraf hâlâ aynı şeyi söylüyor. Üstelik daha yüksek sesle.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve şunu ekliyorum: sûrenin bu şekilde bitmesi bir başarısızlık bildirimi değil; bir gerçeklik kaydıdır. Deliller, ikna etmek zorunda değildir. Ve sûre beşinci ayette bunu zaten söylemişti: "yakında sen de göreceksin, onlar da görecek."

Ve sûrenin son cümlesi, bütün tartışmayı yerinden kaldırıyor.

Cümlenin yapısı: mâ… illâ — hasr (sınırlama). "…-den başka bir şey değildir."

ذِكْر — kök ذ-ك-ر. Anmak, hatırlamak, zikretmek. Ve kökün altında hafızada tutma ve dile getirme vardır.

Ve kelime bu iki ayette iki kez geçiyor:

• 51: lemmâ semi'u'z-zikr — zikri işittiklerinde.
• 52: ve mâ hüve illâ zikrun — o bir zikirden başka bir şey değildir.

Aynı kelime, biri onların işittiği şeyin adı, öteki o şeyin tarifi.

Ve şimdi cümlenin ne yaptığını görmek gerekiyor.

Sûre boyunca tartışma bir kişi üzerinden yürüdü: o mecnûn mu değil mi? Ahlâkı nasıl? Ücret istiyor mu?

Son cümle özneyi değiştiriyor: ve mâ hüve — "o".

Ve "o" kim? Peygamber değil — mesaj.

Sûre, kişisel bir suçlamayla açılıp evrensel bir tarifle kapanıyor.

ٱلْعَٰلَمِين — âlemler. Fâtiha bahsinde işlendi.

Ve bu tamlama, Kur'an'da bir başka yerde Peygamber için kullanılır: "Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik" (Enbiyâ 21/107).

İki ayeti yan yana koymak öğretici:

İkisi de aynı kapsamda: âlemler. Biri gönderileni, öteki gönderileni tarif ediyor.

Bir gözlem olarak kaydediyorum:

Sûre yazıyla açılıp zikirle kapanıyor. Ve ikisi aynı işin iki yüzüdür: yazı, hatırlamanın dışarıya alınmış hâlidir. Kalem kaydeder, zikir hatırlatır.

Alak bahsinde kaydedilen tespit burada tamamlanıyor: "Sözlü bir kültürde bir söz, onu ezberleyenler yaşadığı sürece yaşar. Yazı bunu değiştirir: bilgi, bilenin ömründen bağımsızlaşır."

Kalem sûresi bunu bir çember haline getiriyor: yazılan şey, âlemler için bir hatırlatmadır. Kayıt evrenselliği mümkün kılıyor.

Bunu kendi okumam olarak sunuyorum; ama ilk ve son ayetin kelime seçimleri metnin verisidir.