Hâkka 30-32. ayetler

Huzûhu fe-ğullûh · Sümme'l-cahîme sallûh · Sümme fî silsiletin zer'uhâ seb'ûne zirâan fe'slükûh "Tutun onu, bağlayın! Sonra cehenneme atın! Sonra da uzunluğu yetmiş arşın olan bir zincire geçirin onu!"

Üç ayet, üç çoğul emir: huzûhu, ğullûh, sallûh, uslükûh — dördüncüsüyle birlikte dört fiil.

Ve muhatap söylenmiyor. Kime emrediliyor? Ayet belirtmiyor.

Bu, Kur'an'da bu tür sahnelerin yerleşik biçimidir: "Tutun onu, cehennemin ortasına sürükleyin!" (Duhân 44/47). Orada da muhatap adsızdır.

Muhatabın söylenmemesi, sahneyi kişisizleştiriyor. Emir bir kişiye değil, bir işleyişe veriliyor.

خُذُوا۟ — Kök: أ-خ-ذ. Onuncu ayette aynı kök geçmişti: fe-ehazehum ahzeten râbiye — "onları artan bir yakalayışla yakaladı."

Sûre kökü iki kez kullanıyor: bir kez helâk edilen kavimler için (10), bir kez bu adam için (30). Kavimlere yapılan, tek kişiye yapılıyor.

غُلُّوهُ — Kök: غ-ل-ل. Ğull — boyna ya da ele takılan demir halka, tasma, kelepçe. Çoğulu ağlâl.

Kur'an'daki geçişleri:

• "İşte onlar, boyunlarında halkalar bulunanlardır." (Ra'd 13/5)
• "Biz onların boyunlarına, çenelerine kadar dayanan halkalar geçirdik." (Yâsîn 36/8)
• "Onların sırtındaki ağır yükleri ve üzerlerindeki bağları kaldırır." (A'râf 7/157) — burada olumsuz anlamda, kaldırılan şey olarak.

Aynı kökün ilginç bir dalı: غُلُول (ğulûl) — ganimetten gizlice mal aşırmak. "Kim hıyanet ederse, kıyamet günü hıyanet ettiği şeyle gelir" (Âl-i İmrân 3/161).

Dilcilerin kurduğu bağ: ğulûl, bir şeyi gizlice araya sokmaktır — halka da boyna geçirilir. Ortak çekirdek araya sokma, geçirmedir. Bu izahı naklediyorum; kesin etimoloji hükmü olarak sunmuyorum.

Fâ harfi iki emri birbirine bağlıyor: huzûhu fe-ğullûh — "tutun, [hemen ardından] bağlayın." Fâ, ara vermeden bağlanma bildirir. Yakalama ile bağlama arasında boşluk yok.

ثُمَّ — burada fâdan farklı olarak araya mesafe koyar. Yani bağlama ile ateşe atılma arasında bir aralık var. Sûre bunu ikinci ve üçüncü emirde de tekrarlıyor: sümme… sümme…

Sıralamanın kendisi anlamlıdır: yakala → bağla → (ara) → ateşe at → (ara) → zincire geçir. Ara vermeler, işlemin acele edilmediğini gösteriyor.

ٱلْجَحِيمَ öne alınmış. Normal sıra sallûhu'l-cahîme olurdu (fiil, sonra nesne). Burada nesne fiilin önüne geçmiş.

Arapçada bu, ihtisas ve ihtimam bildirir: "başka bir yere değil, cehenneme." Tekvîr bölümünde ale'l-ğaybi için aynı gramer olgusu kaydedilmişti.

ٱلْجَحِيم — Kök: ج-ح-م. Tekâsür 102/6 bölümünde işlendi: cahmetü'n-nâr — ateşin şiddetle alevlenmesi, korun harlanması. Orada kaydedilen: cehennem adları arasında cahîm, alevin şiddetini öne çıkarır. Tekrarlamıyorum.

صَلُّوهُ — Kök: ص-ل-ي. İnşikâk 84/12 bölümünde işlendi: ateşe girmek, ateşte kavrulmak, özellikle ateşe yaslanmak; islâ — bir şeyi ateşe sokmak. Tekrarlamıyorum.

Ama burada bir kayıt düşmem gerekiyor, çünkü bu tefsirde bir sonraki sûre Meâric'tir ve orada ٱلْمُصَلِّين (namaz kılanlar) geçecek.

ص-ل-ي (ateşe girmek) ile ص-ل-و (namaz) ayrı köklerdir. Bu ayrım A'lâ 87/12 ve 87/15 bölümünde açıkça kaydedilmişti ve orada şu not düşülmüştü: "aynı kök değildir; ses benzerliğinden anlam çıkarılmadı."

Aynı kaydı burada da düşüyorum. Hâkka'daki sallûh (ateşe atın) ile Meâric'teki musallîn (namaz kılanlar) arasında kök birliği yoktur ve bu ses yakınlığından bir anlam çıkarmıyorum. İki komşu sûrede iki benzer sesin bulunduğunu kaydetmekle yetiniyorum.

سِلْسِلَة — Kök: س-ل-س-ل. Zincir. Kelime yine ikizlenmiş bir kalıptadır (sel-sel), tıpkı altıncı ayetteki sarsar gibi.

Ve bu kalıp burada anlamı taşıyor: zincir, birbirine geçmiş halkalardan oluşur; kelimenin kendisi de birbirine geçmiş hecelerden oluşuyor. Aynı kökten سَلْسَبِيل (Kur'an'da cennet pınarı için, İnsân 76/18) ve سَلِس (akıcı, kolay akan) gelir; ortak fikir art arda gelme, birbirini izlemedir.

Sûrede iki ikizlenmiş kelime var: sarsar (6) ve silsile (32). İkisi de sesi tekrar eden kelimeler ve ikisi de azap vasıtası.

ذَرْع ve ذِرَاع — Kök: ذ-ر-ع. Zirâ, dirsekten parmak ucuna kadar olan uzunluktur: arşın. İnsan kolunun uzunluğu, ölçü birimi olmuş. Zer' ise ölçme işi ya da ölçülen uzunluk.

Yani ölçü birimi insan bedenidir. Zincirin uzunluğu, insan koluyla sayılıyor.

Sûrenin verdiği tek kesin ölçü budur.

Şimdiye kadar sûre şunları vermedi: kavimlerin sayısını, Âd'ın boyunu, şehirlerin adını, meleklerin cinsini. Sekizinci ayette "kaç kişi kaldı" diye sorup cevap vermedi. On yedinci ayette bir sayı verdi (sekiz) ama sayılanı söylemedi.

Şimdi tam bir ölçü veriyor: yetmiş arşın.

Sayı hakkında. Arapçada yetmiş (ve yedi, yedi yüz) çoğunlukla belirsiz çokluk bildirir; kesin bir sayım değil, "pek çok" anlamındadır. Kur'an'ın kendisi bunu bir yerde açıkça kullanır:

"Onlar için yetmiş kez bağışlanma dilesen de Allah onları bağışlamayacaktır." (Tevbe 9/80)

Buradaki yetmiş bir sınır değildir; devamındaki ayet bunu gösterir. Yani sayı, çokluğun ifadesidir.

Klasik müfessirlerin bir kısmı buradaki yetmişi de böyle okur; bir kısmı ise gerçek bir ölçü sayar. Tercih dayatmıyorum.

STYLE gereği bir kayıt: Bu sayıdan bir hesap çıkarmıyorum. Sayı ve harf hesabı türü iddialar bu tefsirde kullanılmaz.

Ama ölçünün verilmiş olması kayda değer ve şunu düşündürüyor — kendi okumam olarak kaydediyorum:

Adam iki ayet önce iki şeyden söz etmişti: malından ve saltanatından. İkisinin de ölçüsü verilmemişti. Ne kadar malı vardı, ne kadar geniş bir saltanatı vardı — sûre söylemiyor.

Ölçüsü verilen tek şey zincir.

Yani sahnede sayılabilir olan tek nesne, adamın sahip olduğu şeyler değil; onu tutan şey.

Kök: س-ل-ك. Ve bu fiilin seçimi görüntüyü tamamlıyor.

Seleke — bir yola girmek, bir yoldan gitmek (sülûk, meslek — yol); ve bir şeyi bir şeyin içinden geçirmek: ipliği iğneden geçirmek, bir cismi dar bir aralıktan sokmak.

Kur'an'daki geçişleri iki dalı da gösteriyor:

• "…onların yeryüzünde kaynaklar halinde akıttığını…" (Zümer 39/21) — suyu geçirmek.
• "Onu suçluların kalplerine böyle sokarız." (Şuarâ 26/200) — içine geçirmek.
• "Onu, gittikçe artan bir azaba sokar." (Cin 72/17)
• "Hangi yola girerlerse…" anlamındaki sülûk kullanımları.

Buradaki anlam ikinci daldandır: zincirin içinden geçirmek.

Ve görüntü şudur: zincir bir bağ değil, bir kanal gibi tasvir ediliyor. Adam zincire bağlanmıyor; zincirin içinden geçiriliyor — ipliğin iğneden geçirilmesi gibi.

Bunu bir kelime gözlemi olarak kaydediyorum. Fiilin "geçirmek" anlamı sözlüklerde kayıtlıdır; iğne benzetmesi dilcilerin verdiği somut örneklerdendir.

Ve bir karşıtlık var. Aynı kök sülûk (yol tutmak, bir yolda yürümek) anlamını da taşıyor — insanın kendi seçimiyle yaptığı bir hareket. Burada fiil edilgen bir işleme dönüşmüş: adam yol tutmuyor, geçiriliyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum; kökün iki anlamı sözlükte kayıtlıdır, aralarında kurduğum karşıtlık bana aittir.