A'râf 59-93. ayetler — Peygamber dizisi: A'râf'ın kendi kalıbı

Sûrenin altıncı bloğu (59-102) beş peygamberi arka arkaya anlatıyor: Nûh, Hûd, Sâlih, Lût, Şuayb. Aynı beş isim Kur'an'da başka sûrelerde de dizi hâlinde geçer ve dizinde iki kalıp tablosu kurulmuştu. Oraya dayanıyorum ve tekrarlamıyorum; A'râf'ın kendi kalıbını ayrıca çıkarıyorum.

Üç sûrenin farkı, tek cümlede toplanabilir ve bu sayılabilir bir veridir: Şuarâ kıssaları birbirine benzetir, Hûd birbirinden ayırır, A'râf ise ikisinin arasında durur — ortak bir açılış cümlesi vardır ama ortak bir kapanış mührü yoktur.

يَٰقَوْمِ ٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُۥ Yâ kavmi'büdullâhe mâ leküm min ilâhin ğayruh "Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin için O'ndan başka ilâh yoktur."

Bu cümle sûrede dört kez, birebir aynı kelimelerle geçiyor. Bu, sayım sonucudur:

Ve tablodan dört olgu doğrudan okunuyor:

Bir — Lût kıssasında ortak açılış cümlesi yoktur. Beş kıssanın dördünde yâ kavmi'büdullâhe mâ leküm min ilâhin ğayruh vardır; Lût'ta yoktur. Ve sûrenin yapı bölümünde kaydedildiği gibi, mele kelimesi de yalnız Lût kıssasında geçmez. İki eksiklik aynı kıssada toplanıyor; bu, sayılabilir bir veridir.

İki — Nûh'un girişi ötekilerden ayrı kuruluyor. Yalnız Nûh için lekad erselnâ (gönderdik) fiili kullanılıyor; ötekiler için ve ilâ … ehâhüm (kardeşleri) kalıbı var, fiilsiz. Yani dizinin ilk halkası tam cümleyle, sonrakiler atıfla kuruluyor.

Üç — ehâhüm (kardeşleri) kaydı üç kıssada var (65, 73, 85), Nûh ve Lût'ta yok. Şuarâ Tablo 2'de Şuarâ'nın ehûhüm dağılımı çıkarılmış ve orada Şuayb'de düştüğü, sebebinin muhatabın yer adıyla anılması olduğu kaydedilmişti. A'râf'ta dağılım farklıdır: Şuayb'de ehâhüm vardır, çünkü A'râf muhatabı Medyen diye anıyor — Şuarâ 26/176'da muhatap ashâbü'l-Eyke (bir yer halkı) idi. İki sûre aynı peygamberin muhatabını iki ayrı adla anıyor ve ehûhüm kaydı buna göre değişiyor. Bu, iki metinden doğrulanabilir bir örtüşmedir ve Şuarâ 26/176 bahsindeki izahı destekler.

Dört — açılış cümlesinden sonrası her kıssada başkadır: korku, soru, delil, delil. Ortak olan çağrı; değişen, çağrının arkasına konan gerekçe.

A'râf'ın ortak bir mührü yoktur. Kapanışlar dağınıktır ve tablolanabilir:

Ve iki veri kaydedilmelidir:

Bir — yetmiş sekizinci ve doksan birinci ayetler birebir aynıdır. Sûrenin yapı bölümünde bu tekrar sayılmıştı; burada yerine oturuyor: A'râf'ın tek birebir kapanış tekrarı Semûd ile Medyen arasındadır.

İki — üç kıssada enceynâ (kurtardık) var, iki kıssada yok (Sâlih ve Şuayb). Ve tam o iki kıssada racfe var. Yani kurtuluşun anıldığı yerde sarsıntı, sarsıntının anıldığı yerde kurtuluş anılmıyor. Bunu bir sayım sonucu olarak kaydediyorum; metin sebebini söylemiyor ve ben bir sebep uydurmuyorum.

İki kıssa aynı cümleyle biter ve ikisi de peygamberin ağzındandır:

Tek fark tekil-çoğuldur: risâlete (tekil) ve risâlâti (çoğul). Bu, metinden doğrulanabilir bir farktır ve dilciler risâlâtı "gönderilen mesajların çokluğu" ile açıklar.

Ve ikinci fark cümlenin sonundadır: Sâlih lâ tuhıbbûne'n-nâsıhîn (öğüt verenleri sevmiyorsunuz) der — muhatabı tarif eder; Şuayb fe-keyfe âsâ alâ kavmin kâfirîn (nasıl üzüleyim?) der — kendi hâlini söyler.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve bağlayıcı değildir; dayanağı iki cümlenin sonudur: aynı kalıp iki kez kullanılıyor, ikisinde de son cümle bir duygu kaydıdır ve ikisi de farklı yöne bakıyor.

ن-ص-ح kökü: saflık, katışıksızlık; ve buradan iyilik isteyerek öğüt vermek. Dilciler kökü balın süzülmesi (nâsıhu'l-asel — saf bal) ve dikişin sağlamlığı (nisâh — dikiş ipliği) resimlerine bağlar. Yani öğüt, hem katışıksız hem de araları birleştiren bir şeydir.

Kök bu blokta dört kez geçiyor ve bu, sayılabilir bir veridir:

Ve aynı kök sûrenin ikinci bloğunda bir kez daha geçmişti — ama ters yönde: ve kāsemehümâ innî lekümâ lemine'n-nâsıhîn (21) — İblîs'in ağzında.

Bu, sûre içinde doğrulanabilir bir örgüdür ve kendi okumam olarak şunu kaydediyorum: A'râf, "öğütçüyüm" cümlesini önce yalan söyleyene, sonra dört peygambere söyletiyor. Ve aradaki fark sûrenin kendi kelimeleriyle veriliyor: İblîs'inki yeminle kuruluyor (ve kāsemehümâ), peygamberlerinki yeminsiz. Bu bir izahtır, bir hüküm değil.

Lekad erselnâ Nûhan ilâ kavmihî fe-kāle yâ kavmi'büdullâhe mâ leküm min ilâhin ğayruh, innî ehâfü aleyküm azâbe yevmin azîm · Kāle'l-meleü min kavmihî innâ le-nerâke fî dalâlin mübîn · Kāle yâ kavmi leyse bî dalâletün ve lâkinnî rasûlün min rabbi'l-âlemîn · Übelliğuküm risâlâti rabbî ve ensahu leküm ve a'lemü minallâhi mâ lâ ta'lemûn · E-ve acibtüm en câeküm zikrun min rabbiküm alâ racülin minküm li-yünzireküm ve li-tettekū ve lealleküm turhamûn · Fe-kezzebûhu fe-enceynâhu ve'llezîne meahû fi'l-fülki ve ağraknâ'llezîne kezzebû bi-âyâtinâ innehüm kânû kavmen amîn

"Andolsun, Nûh'u kavmine gönderdik. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin için O'ndan başka ilâh yoktur. Doğrusu ben, büyük bir günün azabından korkuyorum.' · Kavminin ileri gelenleri: 'Biz seni apaçık bir sapkınlık içinde görüyoruz' dediler. · Dedi ki: 'Ey kavmim! Bende hiçbir sapkınlık yok; ben âlemlerin Rabbinden bir elçiyim. · Size Rabbimin mesajlarını ulaştırıyorum, size öğüt veriyorum ve Allah'tan, sizin bilmediğinizi biliyorum. · İçinizden bir adam aracılığıyla, sizi uyarsın, sakınasınız ve merhamet göresiniz diye Rabbinizden size bir hatırlatma gelmesine şaştınız mı?' · Onu yalanladılar; biz de onu ve onunla birlikte gemide bulunanları kurtardık, âyetlerimizi yalanlayanları ise boğduk. Gerçekten onlar kör bir topluluktu."

Karşı tarafın sözü ile cevabın kelimeleri arasındaki ilişki kaydedilmelidir ve bu bir dizim nüktesidir:

İki kelime aynı köktendir (ض-ل-ل) ama kalıpları farklıdır. Dilciler bu farkı şöyle açıklar: dalâlet kalıbı, dalâle göre en küçük miktarı da kapsayan bir olumsuzlamaya elverişlidir — yani cevap "büyük bir sapkınlık içinde değilim" değil, "bende hiçbir sapma yok" anlamına geliyor.

Bu izahı nakledildiği şekliyle aktarıyorum ve kalıp farkı metinden okunabilir bir veridir.

Ve cevabın kuruluşu ayrıca kaydedilmelidir: leyse bî dalâletün ve lâkinnî rasûlün min rabbi'l-âlemîn. İtiraz reddedilip yerine bir şey konuyor. Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum: cevap savunma değil, kimlik bildirimidir.

Ve aynı iki adımlı cevap Hûd kıssasında birebir tekrarlanacak (66-67: sefâhet itirazı → leyse bî sefâhetün ve lâkinnî rasûlün min rabbi'l-âlemîn). İki kıssada aynı yapı, iki ayrı itiraz kelimesi. Bu, sayılabilir bir veridir ve Hûd bahsinde tablolanacaktır.

Cümlenin sınırı kaydedilmelidir: a'lemü minallâhi mâ lâ ta'lemûn — bilginin kaynağı belirtiliyor.

Yani cümle "ben sizden çok biliyorum" demiyor; "Allah'tan gelen bir bilgiyi biliyorum" diyor. Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum ve dayanağı min edatıdır.

Cümle bir soruyla başlıyor ve sorunun konusu, gelen şeyin kendisi değil, kim aracılığıyla geldiğidir: alâ racülin minküm.

Ve bu soru sûrede iki kez, neredeyse aynı kelimelerle geçiyor:

Fark: Nûh'ta üç gaye sayılıyor (uyarma, sakınma, merhamet), Hûd'da yalnız biri (uyarma). Bu, metinden doğrulanabilir bir farktır.

Ve itirazın konusu kaydedilmeye değer: karşı çıkılan şey mesaj değil, taşıyıcının insan oluşudur. Aynı itiraz sûrenin son bloğunda muhatabın kendisine döndürülecek (7/184: e-ve lem yetefekkerû mâ bi-sâhıbihim min cinne). Bu bağ 184. ayette kapanacaktır.

ع-م-ي kökü: körlük. Amîn, amânın çoğuludur ve dilciler a'mâ (gözü görmeyen) ile amî arasında bir vurgu farkı kaydeder: amî daha çok kalp körlüğü için kullanılır.

Bu izahı nakledildiği şekliyle aktarıyorum.

Ve kelimenin sûredeki yeri kaydedilmelidir: körlük teması sûrenin son bloğunda geri gelecek — 7/179 (lehüm a'yünün lâ yubsırûne bihâ) ve 7/198 (ve terâhüm yenzurûne ileyke ve hüm lâ yubsırûn). Sûre, dizinin ilk kıssasını kapatırken kullandığı kelimeyi sonunda genel bir teşhis hâline getiriyor. Bunu bir gözlem olarak kaydediyorum.