Meâric 1-3. ayetler

Seele sâilün bi-azâbin vâkı' · Li'l-kâfirîne leyse lehû dâfi' · Mine'llâhi zi'l-meâric "Bir soran, gerçekleşecek bir azabı sordu — kâfirler için, onu savacak kimse yok. Yükselme yollarının sahibi Allah'tandır o."

Cümlenin kendisi bir tekrar yapısıdır: fiil ve fâil aynı kökten (seele sâilün). Arapçada buna iştikak denir ve pekiştirme bildirir.

Ve dikkat: fâil nekredir — sâilün, "bir soran". Adı verilmiyor, kim olduğu söylenmiyor.

Bu, sûrenin baştan kurduğu bir tavırdır: soruyu soran kişileştirilmiyor. Kâria ve Mâûn bölümlerinde kaydedildiği gibi, belirsizlik ya büyütme ya genelleştirme bildirir. Burada genelleştirme daha uygun görünüyor: soru bir kişinin sorusu değil, bir tavrın sorusu.

Cümlenin en tartışmalı yeri, seele fiilinin bâ ile gelmesidir. Arapçada seele normalde an harfiyle gelir (seele anhu — onu sordu) ya da doğrudan iki nesne alır. Bâ ile gelmesi izah gerektiriyor.

Üç okuyuş vardır:

Üçüncü okuyuş bir kıraat meselesidir. Hemzesiz okunduğu kaynaklarda kayıtlıdır. Hangi okuyuşun hangi imama ait olduğunu kesin veremediğim için isim vermiyorum.

İlk iki okuyuş arasında pratik bir fark var ve o fark, ayetin tonunu belirliyor:

• Birinci okuyuşta soru bir alaydır: "hani nerede o azap?"
• İkinci okuyuşta soru bir meydan okumadır: "getirin de görelim."

İkisi de Kur'an'ın kaydettiği tavırlardır. Ve ikisi de aynı yere çıkar: soru, cevap almak için sorulmuyor.

Klasik kaynaklarda bu konuda birkaç görüş nakledilir ve hepsi bir çıkarım niteliğindedir, çünkü ayet ad vermiyor.

Ayetin Kur'an içindeki en güçlü karinesi şudur ve nakledilen rivayetlerin çoğu buna dayanır:

"Hani, 'Ey Allah'ım! Eğer bu, senin katından gelmiş bir gerçekse, üzerimize gökten taş yağdır ya da bize acı bir azap getir' demişlerdi." (Enfâl 8/32)

Bu ayet, tam olarak Meâric 70/1'in tarif ettiği tavrı kaydediyor: azabın kendisini istemek. Ve bânın "talep" okuyuşunu destekliyor.

Ancak Enfâl ayetinin bu sûrenin nüzul sebebi olduğunu iddia etmiyorum. Kaydettiğim şey, iki ayetin aynı tavrı tarif etmesidir. Rivayetlerde verilen kişi adlarını, Mâûn ve Hümeze bölümlerinde düşülen kayıtla aynı gerekçeyle aktarmıyorum: adlar birbirini tutmuyor ve bu, olaydan sonra "acaba kim kastedilmişti" sorusuna verilen cevaplar olduğunu düşündürüyor.

Ve usul geleneğinin ölçüsü burada da geçerlidir: el-ibretü bi-umûmi'l-lafz lâ bi-husûsi's-sebeb — hüküm, sözün genelliğine göredir.

Kök: و-ق-ع. Düşmek, vuku bulmak, gerçekleşmek. Kökün somut anlamı düşmedir.

Ve bu kelime, bir önceki sûrenin on beşinci ayetiyle bağlanıyor:

Hâkka olayın gerçekleştiğini geçmiş kipiyle bildiriyordu; Meâric aynı kökü ism-i fâil olarak kullanıyor.

Ve fark anlamlıdır. Hâkka'da sahne kurulmuştu: olay olmuştu. Meâric'te ise henüz olmamış ama olmakta olan bir şey var. İsm-i fâil, süreklilik ve yakınlık bildirir.

Yani sûrenin daha ilk ayetinde, sorunun cevabı kelimenin içinde duruyor: adam "ne zaman?" diye soruyor; ayet, azabı "olmakta olan" diye adlandırıyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. İki kelimenin kökü ve kalıpları doğrulanabilir verilerdir.

Ve şunu da kaydetmek gerekiyor: ٱلْوَاقِعَة Kur'an'ın 56. sûresinin adıdır ve kıyametin adlarından biridir. Kâria bölümündeki kıyamet adları tablosunda öne çıkardığı yön şöyle kaydedilmişti: gerçekleşmenin kaçınılmazlığı.

Bu ayet, sorunun ilk cevabıdır — ve cevap, sorunun sorduğu şey değildir.

Adam "ne zaman?" diye sordu. Ayet "kime" ve "savulamaz" diye cevap veriyor.

Yani sûre, sorunun zaman kısmını atlayıp iki başka bilgiyi veriyor: muhatap ve kaçınılmazlık.

Bu bir kaçınma değil, bir yeniden çerçevelemedir. Sorunun içinde gizli bir varsayım vardır: "gelmiyorsa gelmeyecektir." Ayet o varsayımı hedef alıyor.

لِّلْكَٰفِرِينَ — lâm istihkak (hak ediş) bildirir: "kâfirler için", yani onlara mahsus. Belirlilik takısı da var: belirli bir grup değil, o vasfı taşıyan herkes.

دَافِع — Kök: د-ف-ع. Defea — itmek, uzaklaştırmak, savmak. Müdâfaa, def' aynı kökten. دَافِع ism-i fâildir: savacak olan.

Ve leyse lehû dâfi' yapısı, Târık bölümünde kaydedilen "iki kapıyı da kapatma" yöntemine benzer bir iş yapıyor — ama tek kelimeyle: azabı kimse savamaz. Ne kendisi, ne bir başkası.

Üçüncü ayet, cevabın kaynağını veriyor — ve sûrenin adı burada duruyor.

مِّنَ harfi başlangıç noktası bildiriyor: azap oradan geliyor.

Kök: ع-ر-ج. Kökün asıl anlamı yükselmek, yukarı çıkmak; eğimli bir yoldan tırmanmaktır.

Türevleri kökün alanını gösteriyor:

• عَرَجَ — yukarı çıktı. "Sonra bir günde O'na yükselir" (Secde 32/5); "Göğe çıkan bir merdiven" (En'âm 6/35 — süllemen fi's-semâ).
• مِعْرَاج — merdiven, yukarı çıkma aracı. Çoğulu مَعَارِج.
• مَعَارِج — Kur'an'da bir kez daha geçer, ve orada somut anlamındadır: "…evlerine gümüşten tavanlar ve üzerine çıkacakları merdivenler [yapardık]" (Zuhruf 43/33).
• أَعْرَج — topal. Kökün ilginç bir dalı: topal kişi, bir bacağı kısa olduğu için yürürken iniş-çıkış yapar; adımı düz değil, eğimlidir.

Son maddeye dikkat. Kökün çekirdeğinde düz olmama, eğim vardır. Merdiven eğimlidir; rampa eğimlidir; topalın yürüyüşü eğimlidir. Yükselmek, Arapçanın bu kökünde düz gitmemektir: yön değiştirerek, basamak basamak yukarı çıkmak.

Bu izahı dilcilerin kurduğu bir ilişki olarak naklediyorum; kesin bir etimoloji hükmü olarak sunmuyorum.

Ve bu, kelimenin bu sûredeki işlevini açıklıyor. Zuhruf 43/33 kelimenin somut halini veriyor: eve çıkılan merdiven. Yani meâric, gökle yer arasında bir yol olduğunu söylüyor — ve o yol, tek adımda aşılan bir mesafe değil, basamaklı bir yol.

Bu terkip Kur'an'da yalnız burada geçer.

Ve terkip biçimi kayda değer: ذُو (sahip) ile kurulan unvanlar Kur'an'da azdır ve her biri belirli bir bağlamda seçilir:

Tekvîr bölümünde kaydedilen ilke burada da işliyor: unvan, konuya göre seçilir. Orada konu bir yetki zinciriydi, "Arş sahibi" seçilmişti. Burada konu mesafe ve zamandır; "yükselme yollarının sahibi" seçiliyor.

Ve bir sonraki ayet bunu açıklayacak: yolların ne kadar sürdüğü söylenecek.

Bir okuyuş daha. Bir kısım müfessir meârici "dereceler, mertebeler" diye açıklar: Allah'ın verdiği yücelik dereceleri. Bu okuyuş da dilde mümkündür ve kelimenin "yükseklik" anlamına dayanır. Klasik kaynaklarda ikisi de geçer; tercih dayatmıyorum, çünkü bir sonraki ayet birinci okuyuşu (yol/merdiven) zaten açıyor.

Üç ayet bir cümledir ve parçaları sırayla geliyor:

1. Olay: bir soran sordu — gerçekleşecek bir azabı. 2. Muhatap ve niteliği: kâfirler için; savacak kimse yok. 3. Kaynak: yükselme yollarının sahibi Allah'tan.

Ve dikkat: cümle geriye doğru kuruluyor. Önce soru, sonra azabın niteliği, en son kaynağı.

Yani sûre soruyu alıyor ve cevabı basamak basamak veriyor — tam olarak adının bildirdiği biçimde.

Bunu bir dizim gözlemi olarak kaydediyorum; adla yapı arasında kurduğum ilişki ise bir okumadır.