Meâric 15-16. ayetler

Kellâ innehâ lezâ · Nezzâaten li'ş-şevâ "Hayır! O bir alevdir; derileri kavurup soyar."

Bu edatın işlevi Tekâsür 102/3, Hümeze 104/4 ve Fecr 89/17 bölümlerinde işlendi: redd (reddetme) ve zecr (azarlama). Tekrarlamıyorum.

Fecr bölümünde kaydedilen ayrım burada işe yarıyor: orada iki kellâ karşılaştırılmıştı — biri bir çıkarımı kesiyordu, öteki bir hayat düzenini.

Buradaki kellâ bir teklifi kesiyor.

Dört ayet boyunca adam pazarlık yaptı: bunu vereyim, şunu vereyim, hepsini vereyim. Ve kellâ pazarlığı kapatıyor.

Ve nasıl kapattığına dikkat: cevap "hayır, kabul edilmez" değil. Cevap, bir ad. "O bir alevdir."

Yani pazarlığın karşı tarafı yok. Adam bir muhataba teklif sunuyordu; ayet ona muhatabın kim olmadığını gösteriyor: karşısında bir pazarlık masası değil, bir ateş var.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Dayanağı, kellâdan sonra gelen cümlenin bir ret değil bir adlandırma olmasıdır.

Kök: ل-ظ-ي. Lezâ — alev, ateşin dili. تَلَظَّىٰ — alevlenmek, alev alev yanmak.

Ve fiil hali bu tefsirde işlendi:

"Sizi alev alev yanan bir ateşe karşı uyardım." (Leyl 92/14 — nâran telezzâ)

Leyl bölümünde bu ayet ele alındı; tekrarlamıyorum.

İki ayeti yan yana koyalım:

Leyl'de bir sıfat olan şey, Meâric'te bir ad haline geliyor.

Ve gramer bunu doğruluyor: lezâ burada tenvin almıyor ve gayr-i munsariftir, yani özel isim muamelesi görüyor. Kâria bölümünde cehennemin adları listelenmişti ve lezâ o listede yer alıyordu.

Yani kelime Kur'an içinde bir seyir izliyor: önce ateşin yaptığı iş (Leyl), sonra ateşin adı (Meâric).

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. İki ayetin lafızları ve gramer durumu doğrulanabilir verilerdir.

إِنَّهَا — zamir kime dönüyor? Müennes. En yaygın okuyuş: en-nâr (ateş) zımnen kastediliyor; ya da doğrudan 11. ayetteki azâbın yerine geçen bir zamir. Anlamda fark doğurmuyor.

Sûrenin en yoğun iki kelimesi.

Kök: ن-ز-ع. Nezea — çekmek, çekip çıkarmak, söküp almak. Kökün somut anlamı kuvvetle çekmektir: bir şeyi bulunduğu yerden koparmak.

Kur'an'daki geçişleri kökün alanını gösteriyor:

• "Rüzgâr, insanları sanki kökünden sökülmüş hurma kütükleriymiş gibi söküp atıyordu." (Kamer 54/20 — tenziu'n-nâs)
• "Onların göğüslerindeki kini söküp attık." (Hicr 15/47; A'râf 7/43)
• "Mülkü dilediğinden çekip alırsın." (Âl-i İmrân 3/26)
• "Onların elbiselerini çekip çıkarıyordu." (A'râf 7/27 — şeytan hakkında)
• تَنَازُع — çekişmek, anlaşmazlığa düşmek. İki tarafın bir şeyi iki uçtan çekmesi. "Aranızda çekişmeyin" (Enfâl 8/46).

Kamer 54/20 özellikle kayda değer — ve sebebi, bir önceki sûrededir.

Hâkka bölümünde şu kaydedilmişti: Hâkka 69/7'deki "içi boş hurma kütükleri" görüntüsü, Kamer 54/20'de "kökünden sökülmüş hurma kütükleri" diye geçer, ve orada kullanılan fiil تَنزِعُdir.

Yani ن-ز-ع kökü, Kamer'de Âd kavmini yerinden söken rüzgârı adlandırıyor; Meâric'te ateşin işini adlandırıyor.

İki komşu sûre — Hâkka ve Meâric — aynı kökün iki ucunda duruyor: biri o rüzgârın sonucunu tarif ediyor (yatan kütükler), öteki aynı fiili ateşe veriyor.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum. Üç ayetin lafızları ve kök ortaklığı doğrulanabilir verilerdir.

Kalıp: فَعَّالَة. Bu, Arapçada mübalağa kalıbıdır: fiili çok yapan, işi meslek edinmiş gibi yapan. Kezzâb (çok yalancı), ğaffâr (çok bağışlayan), hammâle (Mesed 111/4'te işlendi).

Yani nezzâa, "koparan" değil "koparıp duran"dır. İşlem tekrarlanıyor.

Gramer. Kelime mansûb okunmuştur (nezzâaten) ve nahivciler bunu genellikle hâl sayarlar. Merfû okuyuş da (nezzâatün) nakledilir; o durumda lezânın sıfatı ya da ikinci haber olur. Farkın varlığı kaynaklarda kayıtlıdır; hangi okuyuşun hangi imama ait olduğunu kesin veremediğim için isim vermiyorum. Anlamda büyük bir fark doğurmuyor.

Kelime Kur'an'da yalnız burada geçer ve anlamı üzerinde ihtilaf vardır.

Kök: ش-و-ي. Şevâ — kızartmak, ateşte pişirmek (şivâ, kızartma). Ve buradan başka bir anlam dalı doğar.

Dilcilerin verdiği anlamlar:

İkinci anlam üzerinde durmak gerekiyor, çünkü Arapçada yerleşik bir kullanıma dayanıyor.

Arapçada مَقَاتِل (makātil) bedenin öldürücü noktalarıdır: kalp, boyun, şakak. Bunların dışında kalan yerlere شَوَى denir. Ve dilde bir deyim vardır: أَشْوَاهُ — "onu vurdu ama öldürücü yerinden vuramadı."

Yani şevâ, vurulduğunda öldürmeyen yerlerin adıdır.

Ve bu, ayete okunması gereken katmanı veriyor.

Ateş, bedenin öldürücü noktalarını değil, öldürmeyen kısımlarını koparıyor. Yani işlem, hayatı sonlandırmıyor.

Ve bu, bir önceki sûrenin yirmi yedinci ayetiyle bağlanıyor. Hâkka'daki adam şöyle demişti: "Keşke o iş bitirici olsaydı!" (69/27) — el-kādıye, "bitiren".

Meâric o temenninin niçin gerçekleşmediğini kelime düzeyinde açıklıyor: koparılan yerler, bitirmeyen yerlerdir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum ve bir ihtiyat kaydı düşüyorum: şevânın anlamı üzerinde ihtilaf vardır ve "öldürmeyen uzuvlar" okuyuşu tek okuyuş değildir. Ayrıca iki sûre arasındaki bağı ayetin kastettiğini iddia etmiyorum. Kaydettiğim şey, Arapçadaki eşvâhu deyiminin sözlüklerde kayıtlı olması ve iki ayetin anlamlarının birbirini tamamlamasıdır.

Kur'an'ın kendi içinde bu fikri destekleyen ayetler vardır:

• "Derileri piştikçe, azabı tatsınlar diye onlara başka deriler değiştiririz." (Nisâ 4/56)
• "Onlara ne ölüm hükmedilir ki ölsünler, ne de azapları hafifletilir." (Fâtır 35/36)
• "Sonra orada ne ölür ne de yaşar." (A'lâ 87/13)

A'lâ 87/13 bu tefsirde işlendi. Üç ayet de aynı şeyi söylüyor: işlem, sonuca varmayan bir işlemdir.

Nezzâa mübalağa kalıbındadır: tekrarlanan bir iş. Şevâ öldürmeyen yerlerdir: sonuçlanmayan bir iş.

İkisi birlikte, bitmeyen bir döngü tarif ediyor: koparılıyor, bitmiyor; yine koparılıyor.

Ve Hümeze bölümünde kaydedilen bir ölçü burada tersinden işliyor. Orada addede (sayıp durdu) fiili için şu yazılmıştı: "Tekrar, fiilin doğasında değil, fiilin işe yaramamasındadır. Bir işlem sonuç veriyorsa tekrarlanmasına gerek kalmaz."

Aynı ölçü burada da geçerli — ama bu kez tekrarın sebebi kişinin değil, işlemin cinsidir.

Bunu kendi okumam olarak kaydediyorum.